Eindelijk weet ik wie ik ben!

nrc.next gaf vier schrijvers een vrije opdracht: schrijf in deze dagen van bezinning een reflectie op de moderne tijd.

Vandaag: Arjen van Veelen over hoe Facebook tegen jou aankijkt – en jij vervolgens tegen jezelf.

Dit verhaal gaat niet over mijn buikje. Ook niet over Viagra, de PowerPump-tabletten of de nieuwe Audi A1. Nee, dit verhaal gaat over de mens. Over jou. Over hoe je erachter komt wie je bent. Jezelf leren kennen is een belangrijke maar moeilijke onderneming, schreef de filosoof Michel de Montaigne, want de mens is een veranderlijk wezen en zijn stemmingen veranderen met het weer. Maar misschien zeg ik dit allemaal omdat ik me schaam.

Het idee kwam een maand of wat geleden, toen ik rondhing op Facebook. Een beetje klikken, een beetje loeren, een beetje mijn etalage oppoetsen, wat artikelen uit The Economist posten die ik zelf niet gelezen had – het gewone werk kortom.

Mijn blik moet zijn afgedwaald naar rechtsboven, naar een advertentietje met daarop twee keer dezelfde man: de ene keer met een buikje, de andere keer zonder.

‘BuikWegShirt’, stond er. „100 procent voor het verkrijgen van een strak en goed ogend buikje. Direct slanker zonder moeite! Nu tijdelijk slechts 39,95.”

Je hoort wel eens verhalen over criminelen of alcoholisten die linea recta naar de kerk rennen nadat ze op een lantarenpaal een sticker zagen met de tekst ‘Jezus redt’. Achteraf kan ik alleen maar verzinnen dat het moment waarop de BuikWeg-advertentie mij trof met een overrompelende timing en precisie zoiets geweest moet zijn. Ik klikte, werd weggevoerd naar buikweg.nu, waar ik las over een wonderlijk shirt dat dankzij ingenieuze elastiekbanden je buik kon omtoveren in een strak wasbordje.

Alex schreef: „Ik kreeg zoveel meer aandacht in de club – bizar gewoon!”.

En Jan: „Ik kreeg ineens allemaal complimenten van mijn vrienden.”

Thijs: „Eerst twijfelde ik, maar ik kom nu een stuk langer en zelfverzekerder over. Ik voel me top!”

Reclame, dacht ik altijd, wijst je op oplossingen voor problemen die je niet had. Jarenlang gebruik je onbekommerd je vaatwasmachine, totdat een commercial je attendeert op het probleem van de kleverige zeeptabletjes – en warempel, vanaf dat moment kun je niet meer zonder Sun 5in1 Extra Power verpakt in wateroplosbaar folie. Idem met de elektronische kurkentrekker.

Dat dacht ik. Maar het is niet waar. Vroeger was het waar, ja, toen reclame nog een schot hagel was. Maar nu heb je scherpschutters. Ze heten: gepersonaliseerde advertenties.

Op internet vertel je met elke muisklik, elke comment, elke update, elk vind-ik-leukje wie je bent. En ergens op een server krijgen al jouw kliks een turfje. Zo berekent het algoritme wie je bent. Internetten is als het eindeloos invullen van een uiterst gedetailleerde enquête over jezelf.

Dit systeem is van een mathematische schoonheid. De nieuwe precisiereclame kent jouw hunkeringen beter dan jijzelf, en kan advertenties afstemmen op, bijvoorbeeld, mannen van 31 die van Plato houden, een kat hebben genaamd Amy, in de Baarsjes in Amsterdam wonen, The Economist lezen en drie uur geleden naar de Bach-cantate Ich habe genug luisterden op Spotify. Voor die mannen is die advertentie geen spam, maar een wenk van een beste vriend – zoals omgekeerd je beste vrienden op Facebook zijn veranderd in spammers.

Internet dobbelt niet. Internet wéét. Weet dat jij dat jurkje op Zalando.nl zo mooi vindt. Omdat je het zelf vertelde.

Eng? Je kunt er ook je voordeel mee doen, bedacht ik. Als ik reclame krijg die exact op mij is gebaseerd, dan zou ik mijzelf kunnen kennen via die reclame. Ik hoefde alleen maar naar rechtsboven te kijken. Daar stonden mijn drijfveren en roerselen, mijn sluimerende voorliefdes. Daar en alleen daar was ik mijzelf – puur, zonder zelfcensuur of pose, met de objectiviteit van zuivere wiskunde. Dit was een shortcut naar mijn ziel.

Dus begon ik mijn advertenties te lezen als een eerlijk dagboek. En ik besloot, bij wijze van experiment, voortaan op alles ja te zeggen.

Ja tegen Delicious Spices, de 3 nieuwe thee-smaken van Pickwick.

Ja tegen GRATIS AUTOMAGNETEN van Vistaprint.

Ja tegen zelf cupcakes maken met recepten van Rudolph van Veen.

Eerbiedig gehoorzaamde ik elke gebiedende wijs. Ik las ‘speel!’ – en ik speelde. ‘Proef!’ – en ik proefde. Test! – en ik testte.

In mijn mailbox begonnen berichtjes binnen te druppelen vanaf allerlei noreply@-adressen. „Welkom bij het Handelsplatform van Plus500”, las ik – en even later was ik met een gratis bonusrekening diep verwikkeld in de derivatenhandel op een internetbeurs en ging ik short op goud, koffie, TomTom, tarwe en First Solar.

Ik deed testjes, speelde games, vroeg proefmonsters aan. En ik kwam steeds dichter bij mijzelf. Want het aanbod was steeds frappant raak: „Arjen, ben jij de nieuwe held van Rome?”, vroeg gameforge.org. Hoe wist Facebook dat ik Latijn had gestudeerd?

‘ELECTRONISCHE SIGARET NIET VAN ECHT TE ONDERSCHEIDEN! TOPSELLER !!!!’, vertelde Stoprokenshop.nl mij. Toeval dat ik net wilde stoppen? Dat ik überhaupt rookte?

Dacht het niet.

Al doende groeide mijn vertrouwen. En uiteindelijk durfde ik opnieuw naar buikweg.nu, ditmaal om echt een bestelling te plaatsen: 1 x een BuikWeg MAX 3D shirt (L Zwart).

Kort daarna verscheen rechtsboven het hoofd van Leo Blokhuis. Ik hou niet zo van popmuziek, maar ik kende hem wel: dit was de man die denkt dat muziek om weetjes draait. „Ben jij de koning van de muziekvragen?”, vroeg hij grijnzend. Voor het eerst negeerde ik een advertentie.

Maar de volgende dag was hij er weer. „Ben jij de nieuwe winnaar van de top 2000 quiz, Arjen?” En weer later: „Verslaafd aan muziek?”

Ook precisiebombardementen, redeneerde ik, missen soms hun doel. Ik dacht aan de cadeaus die je krijgt met Sinterklaas: zitten daar niet ook soms prullaria bij? En die kreeg je van je beste vrienden.

Ik ging vol goede moed voort.

„Arjen, is de nieuwe Audi A1 helemaal voor jou gemaakt?”Of ze gebruik mochten maken van mijn gegevens, was de vraag. Waarom niet? Audi zoog mijn data, mijn vrienden en mijn foto’s op en vertoonde vervolgens een filmpje waarin ikzelf in een Audi rondreed, terwijl mijn beste vrienden jaloers toekeken. Wow. Na het zien van dit filmpje verliet ik voor het eerst mijn huis voor het experiment: naar het Audi Centrum in Amsterdam Zuid-Oost, langs de A2. Eerst met de bus, dan de trein, dan de bus, dan een stukje lopen.

De verkoper, type Leslie Nielsen, vroeg wat ik wilde weten. Ik had werkelijk geen idee. Zitten er vier wielen bij de prijs inbegrepen? Kan ik hier pinnen? Lesley begon een hoorcollege over alle typen velgensets die ik kon kiezen om mijn Audi te „personaliseren”.

Het wonder voltrok zich toen ik plaatsnam achter het stuur van de auto die ik al die tijd, blijkbaar zonder het zelf te weten, hartstochtelijk had begeerd: de Audi A1 in misanorood pareleffect met ijszilver metallic dakbogen en gegoten lichtmetalen velgen in 5-V-spaak design. Ik werd verliefd. De Audi A1 was helemaal voor mij gemaakt! Ik was Assepoester en het glazen muiltje paste perfect! Ik sidderde. Zie je wel, Facebook had gelijk gehad!

In de glimmende autobrochure las ik de woorden die mijn gevoel exact weergaven:

Je ogen twinkelen.

Je gevoel zegt ja.

Je verstand zegt ja.

Je kunt een lach niet onderdrukken.

En je hart klopt iets sneller.

Het is allemaal zo duidelijk.

„Audi!?”, zei een goede vriend die avond. Hij keek vies. „Echt een foute wagen. Patserbak. Wat BMW vroeger was.” Dit was een van de vrienden die nog figurant was geweest in het Audi-filmpje. Naar wie moest ik luisteren? Naar hem? Naar Facebook?

Die avond kroop ik ongerust achter mijn computer – maar Audi verscheen niet meer. Ik zag nu een lachend stel, een man met een Ben Affleck-kin naast een blonde vrouw. Of ik drie maanden gratis wilde daten op relatie.nl. ‘Alleen relevante matchresultaten.’

Maar ik had toch een relatie? Of… Moest ik… Was mijn vriendin… Wat wilde dit zeggen?!

Voor ik het kon vragen dook er een Aziatische man op met ontbloot bovenlijf. „Power Pump is voor mannen die serieus zijn over gespierd worden”, zei hij. „Het Beste Spieropbouw Supplement, met Advanced 3X, L-Arginine Stikstofoxide Booster Perpetual Pump. Krijg Explosieve Aanwinst aan Kracht. Verhoogt Seksuele Drive en Prestatie. Je kunt deze pagina verlaten en dat gespierde, slanke lichaam helemaal vergeten. OF: Je kunt snel starten met ernstig spieren opbouwen met het beste Nitric Oxide supplement op de planeet.”

Was het algoritme op hol geslagen? Of toonde het nu pas echt wie ik was?

Ik klikte en klikte in de hoop terug te keren bij de man van 31 die The Economist las en Pickwick-thee dronk. Maar ik werd meegevoerd in een draaikolk, een eeuwige loop van spierversterkers, datingsites en Super P-Force, de nieuwe super-sterkte pil voor erectiestoornissen, (WERKT ALS VIAGRA EN VOORKOMT VROEGTIJDIGE EJACULATIE!), met tussendoor steeds de grijnzende smoel van Leo Blokhuis – zeker de koning van de muziekvragen, hè, Arjen, verslaafd aan muziek, hè, Arjen?

Toen klepperde de brievenbus. Een kale envelop. Het BuikWeg MAX 3D shirt (L Zwart) was gearriveerd.

In het echt ziet het wondershirt er uit als een wife beater-hemdje. Een omgekeerde, mannelijke pendant van de push up-bh. Met figuurvormende elastiek.

Ik wurmde mij in het shirt zoals je je lijf wurmt in een kinderwetsuit. Mijn buikje was inderdaad weg – zoals je buik weg is als er een olifant op staat. Ik kon alleen nog als een robot bewegen en als ik vooroverboog moest ik oppassen dat mijn lijf door de elastische spanning niet als een muizenval dichtklapte. Was ik al zelfverzekerder? Zouden de meisjes naar me kijken? Ik kon nauwelijks ademhalen en het kriebelde.

Ik keek in de spiegel. Dit was ik volgens Facebook. Man (31) in een veel te klein hemdje.

Misschien went het, dacht ik nog.

De volgend dag had ik rugpijn. Mijn buikje was terug.

Terwijl ik dit schrijf is er een proefpakketje Kamagra onderweg – de enige echte Viagra-kopie. Het experiment loopt nog. Maar misschien bestaan er wel geen shortcuts. Misschien is er alleen een lange barre tocht van vallen en opstaan, zowel wat betreft buikjes als zelfkennis. Dat geeft niet.

„Het gaat er mij hier alleen om mijn eigen ik te ontdekken”, schreef Montaigne, „een ik die er morgen misschien anders uitziet, als ik verander met het nieuwe dat ik leer”.

Arjen van Veelen is classicus, opinieredacteur en columnist van nrc.next.