Een sikh mag zijn dolk best meenemen naar school

Het Canadese multiculturele ideaal spreekt niet vanzelf in Québec. Er is nu een hulplijn voor lastige vragen. ‘Kun je de Franse taal verplicht stellen aan de lopende band?’

Vrij vertaald staat de dienst bekend als ‘0900 – integratie’: een officiële telefoonlijn waar organisaties en bedrijven in de Canadese provincie Québec advies kunnen vragen over dilemma’s die zich voordoen in de multiculturele samenleving.

Kunnen immigranten worden gedwongen om de taal van het bedrijf te spreken aan de lopende band van een fabriek?

Mag een islamitische leraar elke vrijdag eerder weg voor het gebed in zijn moskee? Moeten Chinezen vrij krijgen voor hun Nieuwjaar?

In een kantoorpand in het oude centrum van Montreal buigt een klein team van juristen en sociologen zich over dergelijke kwesties.

De medewerkers van de hulplijn, een initiatief van de Commissie voor de Rechten van de Mens, adviseren instanties van geval tot geval hoe ver ze moeten gaan bij de tegemoetkoming van culturele minderheden.

„De dienst steunt degenen die te maken hebben met verzoeken om aanpassing”, zegt Gaétan Cousineau, president van de mensenrechtencommissie. „Wat is redelijk, wat is excessief, hoe ga je er mee om?”

Sinds de telefoonlijn drie jaar geleden is gestart, zijn er ongeveer 180 zaken behandeld, over kwesties van religieuze feestdagen tot bijzondere kleding.

De telefoondienst is voortgekomen uit een fel openbaar debat dat de afgelopen jaren in Québec is gevoerd over ‘accommodement raisonnable’ (redelijke tegemoetkoming) van culturele en religieuze minderheden.

In hoeverre moet de seculiere maatschappij zich schikken naar de wensen en gebruiken van nieuwkomers in de multiculturele samenleving, zoals verzoeken om gebedsruimten en speciale voorzieningen op het werk?

Die discussie kwam op gang naar aanleiding van een aantal omstreden kwesties die veel publiciteit trokken, zoals het oordeel van het Canadese Hooggerechtshof dat een sikh leerling een kirpan, een ceremoniële dolk, mee naar school mag nemen – ondanks een verbod op wapenbezit op scholen. Die uitspraak zat velen in Québec dwars.

Dergelijke multiculturele aanpassingen liggen gevoelig in de overwegend Franstalige provincie. Want anders dan de rest van Canada, een immigratieland dat multiculturalisme heeft omarmd als de grootste gemene deler, is Québec fel gebrand op het behoud van zijn eigenzinnige culturele identiteit, gebaseerd op onder meer de Franse taal en een strikte scheiding van kerk en staat.

De provincie vormt van oudsher een relatief klein cultureel eiland in de Noord-Amerikaanse zee van Engels, beducht voor invloeden die de kleine minderheidscultuur dreigen te verwateren.

„De Québécois zijn open, maar niet overtuigd van het multiculturele idee dat de meerderheidscultuur zich altijd moet schikken naar de gebruiken van minderheden”, zegt Jacques Beauchemin, een socioloog aan de Université du Québec à Montréal (UQÀM).

Volgens Beauchemin is Québec in dat opzicht vergelijkbaar met Nederland, eveneens een relatief kleine samenleving die vreest voor het verlies van haar culturele waarden onder invloed van te grote openheid. „Mensen hebben gezien wat er in Nederland is gebeurd na jaren van ongebreideld multiculturalisme.”

Uitgangspunt van de raad is niettemin dat minderheden in principe recht hebben op tegemoetkoming, wegens het gelijkheidsbeginsel van de grondwet.

In geval van een conflict moet het bedrijf of de organisatie aantonen dat honorering van een verzoek schadelijk zou zijn. „Tegemoetkoming is geen privilege, het is een recht”, zegt Cousineau. „Daarbinnen wordt van geval tot geval bekeken in hoeverre een verzoek redelijk is.”

Zo heeft de raad geadviseerd om een islamitische leraar elke week naar het vrijdaggebed te laten gaan. De school kan een vervanger vinden en de leraar kan vakantiedagen opnemen om te compenseren.

Een sikh die werkt bij een magazijn van etenswaren moet worden toegestaan een kara te dragen, een spirituele armband – ondanks een beleid van geen sieraden wegens hygiëne. De werknemer zou de armband kunnen dragen aan een ketting om zijn nek, of onder een handschoen, was het advies.

Eén van de doelen van de hulp- en adviesdienst is om klachten en rechtszaken te voorkomen. Situaties worden kalm geanalyseerd en besproken voordat ze uitgroeien tot controverses, als het geval van de kirpan.

In geen van de behandelde zaken is het gekomen tot een klacht. Onder meer Frankrijk heeft belangstelling getoond voor de aanpak, zegt Cousineau.

Beauchemin heeft bedenkingen bij de uitvoering van het initiatief. „Wat me zorgen baart is het uitgangspunt dat je altijd moet schikken”, zegt hij. „Kunnen we niet een maatschappij voorstaan die nieuwkomers verwelkomt, maar daar tegenover stelt dat zij zich aanpassen?”

Beauchemin houdt vol: „Het bestaan van de advieslijn sluit niet uit dat we vraagtekens kunnen blijven plaatsen bij de tegemoetkoming van minderheden.”

Frank Kuin

    • Frank Kuin