Cultuur van leugens

Bijna acht jaar na het begin van de aanval op Irak zijn de laatste Amerikaanse gevechtstroepen weer thuis. Er vallen allerlei verklaringen en verontschuldigingen voor aan te voeren, maar toch blijft het een brutaliteit van historische orde: nu te doen alsof deze oorlog met succes is bekroond. In een reeks veldslagen is de ruggegraat van een meedogenloze dictator gebroken, zei president Obama. Hiervoor is een hoge prijs betaald. Meer dan 4.500 soldaten zijn gesneuveld. Hij betuigde de nabestaanden zijn medeleven.

Nu is deze oorlog afgelopen. Hiermee bevestigde hij opnieuw dat hij zijn belofte, gedaan in de verkiezingscampagne van 2008, had gehouden. Ja, wat had hij anders moeten zeggen. De campagnes voor de presidentsverkiezingen van dit jaar zijn begonnen. Voor de komende negen maanden kunnen we een toenemende hysterie verwachten. Hierin wordt de historische werkelijkheid irrelevant. Nu de waarheid zeggen over de oorlog in Irak betekent politieke zelfmoord. Daarmee is impliciet de toestand van de Amerikaanse politiek getekend.

De waarheid is dat de oorlog voor alle partijen catastrofaal is verlopen, van de vroegste voorgeschiedenis tot het bittere einde en de nog altijd durende nasleep. Het ogenblik waarop president George W. Bush, geestdriftig gesteund door zijn neoconservatieve vrienden, had besloten dat Saddam Hussein moest worden verwijderd, markeert het begin van een zondvloed van leugens en enorme vergissingen. Saddam was een meedogenloze dictator, maar geen gevaar voor de wereldvrede. Hij werd door de inspecteurs van de Verenigde Naties consequent in bedwang gehouden. In tegenstelling tot wat Bush c.s. telkens verzekerde, had hij geen massavernietigingswapens. Dat het bevrijde en gedemocratiseerde Irak het hele Midden-Oosten tot voorbeeld zou dienen, was een waandenkbeeld van veiligheidsadviseur Condoleezza Rice, die het later bracht tot minister van Buitenlandse Zaken.

Deze praktijk was gebaseerd op een politieke filosofie van de koude grond. Robert Kagan legde in zijn essay Of Paradise and Power: America and Europe in the New World Order uit dat de Europeanen van Venus kwamen en de Amerikanen van Mars. De besluitvaardigen en krijgshaftigen waren er nu eenmaal toe geroepen om het lot van de wereld in handen te nemen. Bush en de zijnen hebben deze theorie opgevat als een extra rechtvaardiging om de oorlog te beginnen. Het praktische resultaat was de desintegratie van het westelijke bondgenootschap – waaraan de media van Rupert Murdoch, Fox News en de New York Post, fanatiek hebben bijgedragen.

Nu, bij het officiële einde van de oorlog, is deze voorgeschiedenis nauwelijks besproken. The New York Times heeft er een prijzenswaardig hoofdartikel aan gewijd. Andere Amerikaanse media binnen mijn bereik beperken zich ertoe om de dappere Amerikaanse soldaten te prijzen. Ik dacht aan Vincent Bugliosi en zijn boek The Prosecution of George W.Bush for Murder, verschenen in 2008. De schrijver is een vooraanstaand jurist. Hij heeft naam gemaakt als openbaar aanklager in de zaak tegen Charles Manson, de moordenaar van onder anderen Sharon Tate. Dit boek over Bush werd geboycot door veel belangrijke media. Televisiestations weigerden advertenties. Toch is het binnen een paar weken, met 130.000 verkochte exemplaren, een bestseller geworden.

Bugliosi is degene die zich het scherpst heeft verzet tegen het wanbeheer van Bush, maar niet de enige. Bob Woodward, Seymour Hersh, Peter Galbraith – een lange rij van schrijvers en onderzoeksjournalisten heeft zich vergeefs verzet tegen het avontuur in Irak. De meerderheid van de publieke opinie, geleid door ultrarechtse media en politici, heeft de natie meegesleurd in dit noodlottige avontuur. De laatste Amerikaanse soldaten zijn terug, maar de bevrijde natie die ze achterlaten, is in werkelijkheid een failed state, misschien op de rand van een burgeroorlog. Bij bomexplosies vallen geregeld tientallen doden. Dit jaar zijn er 500 tot 750 aanslagen per maand geweest. Over de misschien honderdduizend burgerslachtoffers van de oorlog praten we niet meer, dat wil zeggen buiten Irak.

Het verloop van de oorlog is zowel voor de Amerikanen als voor de Irakezen catastrofaal geweest, maar voor de Verenigde Staten zijn er nog twee andere lijnen in te ontdekken. Het volk wordt – in mindere of meerdere mate, maar consequent – de waarheid onthouden. Hiermee is door de jaren heen de geloofwaardigheid van het politieke bestuur aangetast. Hetzelfde proces voltrekt zich door andere oorzaken bijna overal in het Westen. Irak is een van de hoofdoorzaken van een permanente vertrouwenscrisis in ons deel van de wereld. Deze ontwikkeling bevordert het populisme, dat met zijn eenvoud de schijn wekt van simpele waarheidsliefde.

Achter het rookgordijn van leugens heeft zich een verschuiving voltrokken in de verhouding tot de wereldmachten. Terwijl de Amerikanen zich mentaal en economisch in Irak en Afghanistan uitputten, is de relatieve macht van het Westen afgebrokkeld, ten gunste van de grote Aziatische mogendheden en Brazilië. Is dit de kern van het volgende wereldprobleem in wording? Vraag het een waarzegger. Het laatste traject van ons falen bestaat erin dat we de schuldigen niet ter verantwoording kunnen of durven roepen.

    • H.J.A. Hofland