België is nu een koele minnaar van Europa

Geen trouwer pleitbezorgers van Europa dan de Belgen. Maar de liefde voor de EU is danig bekoeld. De natuurlijke vluchtweg van Walen en Vlamingen is verdampt.

Protesters carry placards as they march through central Brussels December 2, 2011. Tens of thousands of public and private sector workers, employees and trade union members protested over austerity measures to be taken by the new government which will soon be in place more than 500 days after the country's general elections. REUTERS/Yves Herman (BELGIUM - Tags: CIVIL UNREST BUSINESS POLITICS) REUTERS

België hield van Europa zoals maar weinig landen van Europa hielden. En niet eens omdat de belangrijkste Europese instellingen er zijn gevestigd. Brusselaars klagen vaak over wéér een EU-top met extreme beveiligingsmaatregelen en nationalistische Vlamingen mopperen over Europese ambtenaren die graag in de Vlaamse gemeentes rond Brussel wonen, maar daar liever Frans spreken dan Nederlands.

België hield vooral veel van Europa omdat het niet zo veel van zichzelf houdt, zegt de Gentse hoogleraar Europese politiek Hendrik Vos. „Het gevoel voor België als natie is zwak. Niemand die het volkslied kan meezingen.” Derk-Jan Eppink, Europarlementariër voor de kleine Vlaamse liberale partij LDD, zegt dat Europa voor België een „geopolitieke vluchtheuvel” is: „Als klein land tussen twee grote staten.” Het gevoel dat Europa goed was voor België zat volgens hem in het dna van het land. „Het was bijna een religie.”

Franstalig België is niet zomaar vergeten dat de Europese samenwerking begon als de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, waar de Waalse metaalindustrie jarenlang voordeel van had. Voor de Vlaamse nationalisten hoorde Europa bij hun droom: na de ‘verdamping’ van België zou Vlaanderen moeten opgaan in een sterk Europa. Maar hoe moet dat als Europa door de eurocrisis zelf verdampt? Of als Europa hervormingen eist, zoals in de pensioenen, die vooral in Franstalig België asociaal worden genoemd en waar Waalse werknemers spontaan tegen gaan staken? Die wilde stakingen waren er al vóór de grote ambtenarenstaking van vorige week.

Fabrice Jacquemart, directeur politiek van de socialistische vakbond FGTB-metaal in Luik, zegt dat hij in Wallonië tien jaar geleden nooit kritiek hoorde op Europa. „Nu hoor ik het alle dagen. De populariteit van Europa is in elkaar gestort.” De Waalse industrie heeft, zegt hij ook, fors te lijden gehad onder de Europese regels – die het Wallonië moeilijk maakten om noodlijdende bedrijven te steunen. „En dat alles onder het mom van vrije concurrentie.”

Europarlementariër Frieda Brepoels van de Vlaams-nationalistische N-VA, de grootste partij in België, probeert bezoekersgroepen altijd „zo enthousiast mogelijk” te informeren over Europa. Ze vindt dat Europa veel heeft te bieden. „Maar ik moet eerlijk zeggen dat ik het de laatste tijd niet meer zo gemakkelijk vind. Want over welk Europa gaat het? Van ‘Merkozy’? We zijn droef als we zien dat regeringsleiders de boventoon krijgen en niet de democratisch gekozen instellingen.”

Politicoloog Hendrik Vos ziet ook hoe de liefde voor Europa verdwijnt – door de financiële crisis en de „rechtse economische koers” van Brussel. „Wij krijgen stilaan een populistisch debat zoals in Nederland: dat de EU te veel geld kost, dat we Bulgaarse en Roemeense criminelen importeren, dat wij betalen voor zuidelijke landen. Een grote partij als de N-VA vraagt zich nu af of ze zich moet aansluiten bij dat onderbuikgevoel. Men ziet dat het in Nederland en Denemarken succes heeft.”

De N-VA was het afgelopen voorjaar opeens tegen eigen belastinginkomsten voor de EU. N-VA-leider Bart De Wever hield in Antwerpen een inleiding bij een boekpresentatie van de Tsjechische president Klaus, die niks van de EU moet hebben, en noemde zichzelf ‘eurorealist’. Hij ging ook op bezoek bij de Britse (eurosceptische) premier Cameron.

Europarlementariër Derk-Jan Eppink, die in een fractie zit met de Britse conservatieven, had dat bezoek geregeld. Volgens politicoloog Vos staat Eppink, nu zijn partij verder ineen schrompelt, op het punt over te stappen naar de N-VA. Net als Europarlementariër Frank Vanhecke, ex-Vlaams Belang. Vos: „Zij zullen in de partij het onderbuikgevoel over Europa vertegenwoordigen.”

In zijn werkkamer in Brussel zegt Eppink dat De Wever hem in 2004 vroeg om bij de N-VA te komen. Maar dat ze het er daarna niet meer over hebben gehad. „De volgende Europese verkiezingen zijn nog ver weg, in 2014. De partij van De Wever zit midden in een herijkingsproces over Europa, het heeft geen zin om het er nu over te hebben.”

Volgens Eppink is het logisch dat De Wever, die de opkomst en ondergang van het Romeinse Rijk heeft bestudeerd, kritische vragen stelt over Europa. „De culturele en mentale grens die door Europa loopt, gaat dwars door België. Vlaanderen kan zich financieel-economisch heel goed bij de noordelijke landen aansluiten, Wallonië niet.” België volgde Europa altijd slaafs, vindt Eppink. „Het was altijd maar méér Europa, méér Europa. Door de crisis landt men hard en op een andere plaats dan gedacht. Dat zet aan tot kritisch denken, maar in België is daar nog steeds burgermoed voor nodig.”

N-VA-Europarlementariër Brepoels zegt dat ze van haar achterban weinig vragen krijgt over Griekenland, waarvoor ook de Vlamingen moeten betalen. „Misschien omdat ze zo gewend zijn aan de geldtransfers van Vlaanderen naar Wallonië. Wat je nu ziet in Europa, met de verschillen tussen noord en zuid, maken wij al heel lang mee. Ik heb het er zelf soms wel moeilijk mee. Landen moeten zich aan afspraken houden om de solidariteit overeind te kunnen houden.”

De vakbondsactivisten die bij de staking van vorige week op straat stonden, waren vooral kwaad op hun regering – die te makkelijk toegeeft aan Europese eisen. „Belgen willen altijd de beste leerling van de Europese klas zijn”, zegt de Luikse vakbondsman Jacqemart. „Als dat lukt, zijn onze politici tevreden. Ik heb nog nooit een invloedrijke Belgische politicus ‘nee’ horen zeggen tegen een beslissing van de EU.”

Jacquemart is somber. Er zal een Europa komen met een sterk en een zwak deel. „En dat ‘lompenEuropa’ zal het andere deel diep gaan haten.”

    • Petra de Koning