Stoeproker, tuigdorp , halvaloog

Ewoud Sanders schrijft over de meest opvallende nieuwe woorden van het jaar. „Met gemak de grootste gekkigheid van 2011: wildbreien.”

Ambulanceklever

De ambulanceklever is familie van de bumperklever, een woord dat dateert uit 1994. Beide vertonen hetzelfde storende rijgedrag, maar hard achter een ambulance aanrijden om zo sneller door het verkeer te komen kan gevaarlijke situaties opleveren. Daarom besloot de politie Brabant in augustus van dit jaar hard te gaan optreden tegen ambulanceklevers. Enkele koppen uit kranten en van nieuwssites: ‘Hulpdiensten pakken ambulanceklever aan’, ‘Weer ambulanceklever aangehouden’ en ‘Ambulanceklever opgepast! Ze gaan je pakken!’

Appificatie

Er was een tijd dat geen bedrijf of instelling kon zonder een database. Vervolgens kon men niet zonder website, intranet of iets interactiefs. Inmiddels is de beurt aan de app. Tot voor kort nog onbekend, maar nu is het al een wonder hoe je als bedrijf of instelling nog kunt voortbestaan zonder eigen app. Men spreekt in dit verband wel van de appificatie van de economie. Men schrijft ook wel APPificatie, om misverstanden te voorkomen. In Eindhoven was in november het eerste ‘Bedrijf Zoekt App-event’. Kop boven een verslag hiervan: ,,APPificatie de norm in onze economie van aandacht, beleving en kennis.’’

Arabische lente

Op 18 december 2010 sloeg in Tunesië de vlam in de pan nadat een arme straathandelaar, Mohammed Bouazizi, zich in brand had gestoken uit protest tegen de inbeslagneming van zijn koopwaar. Daarna kreeg de wereld andermaal gedemonstreerd dat volkeren elkaar kunnen inspireren tot opstand en revolutie. De Arabische lente, een aanduiding die in 2005 voor het eerst is aangetroffen, maar die vervolgens jarenlang nauwelijks werd gebruikt, was een feit. In Tunesië, Egypte, Jemen en Libië leidden de opstanden in 2011 tot de val van de regering. In diverse andere islamitische landen wordt, zoals bekend, nog volop strijd gevoerd. De Arabische lente is bloedig, wreed en hard, begrippen die wij normaal gesproken niet associëren met lente. Waarschijnlijk is Arabische lente gevormd naar het voorbeeld van Praagse lente, waarbij de student Jan Palach zichzelf in brand stak.

Bedrijfspoedel

Een van de vreemdste woorden van 2011, gemunt door Geert Wilders. Tijdens de Algemene Beschouwingen zei Wilders over Job Cohen: „De heer Cohen is de medeklungelaar van dit kabinet. [...] De heer Cohen is eigenlijk een beetje de bedrijfspoedel van Rutte I. De heer Rutte loopt met u aan het lijntje over straat. U mag een keer keffen en tegen een boom aanplassen. U mag een keer blèren, maar uiteindelijk, als de heer Rutte weer thuis is, springt u weer bij hem op schoot en verandert er niets.”

Wat de poedel in deze samenstelling curieus maakt is dat dit dier niet meteen de reputatie heeft van een schoothondje. Bovendien zijn er slechts weinig bedrijven die een hond houden („oh, die ligt altijd bij de receptie”), laat staan een poedel. Maar het werkte en daarmee muntte Wilders zijn zoveelste woord. Nog even en hij heeft meer nieuwe woorden verzonnen dan Marten Toonder, Koot en Bie en Wim T. Schippers. Zie ook ‘tuigdorp’.

Bejaardenchip

Dementerende bejaarden moeten een chip in hun kleding krijgen, zodat ze bij vermissing gemakkelijk zijn op te sporen. Aldus het Landelijk bureau vermiste personen en de belangenorganisatie Alzheimer Nederland, die hier begin 2011 voor pleitten. Hoewel er inmiddels een website bejaardenchip.nl bestaat (een reclamesite voor een klein apparaatje met gps-zender), is bejaardenchip een opmerkelijk woord, want er bestaan al zeker tien jaar geen bejaarden meer in Nederland. Na de middelbare leeftijd word je een actieve senior of een ondernemende pensionado, maar bejaard – dat is een vies woord geworden, ook in samenstellingen. Vandaar waarschijnlijk dat andere bronnen spraken over de ouderenchip, de alzheimerchip of de dementenchip.

Casinopensioen

Natuurlijk is er een facebookpagina getiteld ‘Stem NEE tegen het Casino Pensioen’, want hedendaagse protesten gaan vergezeld van een facebookpagina. Opmerkelijk dat niemand heeft bedacht dat casino en pensioen aan elkaar moeten worden geschreven. Maar ook dat is zó hedendaags dat er een meldpunt ‘Signalering Onjuist Spatiegebruik’ bestaat (nominaties voor de meest onjuiste spatie van 2011: bezoekers passen; konijnen hokken; diarree gevallen). Bij een casinopensioen is de hoogte van de pensioenuitkering niet zeker, vanwege de onbetrouwbaarheid van de pensioenfondsen. FNV Bondgenoten schreef op haar website, onder de kop ‘Een stevig nee tegen het casinopensioen!’: „Ja, we hebben een stevige nee-campagne.”

Caviapolitie

Een van de eerste vragen op het befaamde CDA-congres, in oktober 2010, waarop de gedoogregering met de PVV ter discussie stond: animal cops, moet dat nou zo nodig in het Engels? Nee, het kan ook in het Nederlands, met een waardering erbij: caviapolitie. Voor agenten die uitrukken als een hamster bekneld zit in zijn of haar trapmolentje. De korpschefs zijn tegen, de agenten zelf voelen zich ook enigszins opgelaten, het publiek reageert voorspelbaar („Ga boeven vangen!”), dus in de toekomst kijken is wat dit betreft niet moeilijk: zodra de gedoogregering valt, gaat de caviapolitie zich weer wijden aan de hoogste diersoort, de mens.

EHEC-bacterie

Het publiek heeft een duidelijke voorkeur voor ‘leuke’ nieuwe woorden, maar vaak hebben de saaiste het meeste succes om te overleven. Potentieel succesvol is de EHEC-bacterie. Onbekend bij het grote publiek tot mei 2011, toen in Duitsland een zeldzame en agressieve EHEC-variant opdook, met uiteindelijk 36 doden tot gevolg. Lokaal geteelde biologische taugé werd genoemd als mogelijke oorzaak van de besmetting. Nederlandse media maakten daar spruitjes van, maar dat bleek op een vertaalfout te berusten. Vervolgens werden allerlei andere groenten aangewezen als boosdoener. De gevolgen waren groot. Rusland verbood even de import van alle Europese groenten, de export van Nederlandse groente naar Duitsland kwam vrijwel volledig stil te liggen. Vooral de komkommer had het zwaar te verduren, vandaar dat men ook sprak van de komkommerpaniek. 2011 in drie woorden: Arabische lente, eurocrisis, komkommerpaniek.

Fraudeprof

Tragisch geval in de wetenschap, dat een discussie op gang bracht over de controleerbaarheid van wetenschappelijke data. Diederik Stapel, hoogleraar cognitieve sociale psychologie in Tilburg, bleek op grote schaal te hebben gefraudeerd met onderzoeksgegevens. Stapel, in de pers al snel aangeduid als fraudeprof en sjoemelprof, werd op non-actief gesteld, en wegens valsheid in geschrifte en oplichting werd er aangifte tegen hem gedaan. Kort daarop bleken er nog meer fraudeprofs te bestaan, waardoor de kans stijgt dat dit woord nog even voortleeft. Zie ook vleeshufter.

Halvaloog

Hoog in de ergernis-toptien van mensen die reizen met het openbaar vervoer: het telefoongesprek van de medepassagier. Het hoeft niet luid gevoerd te worden om ergernis te wekken, zachte gesprekken worden ook als storend ervaren, zo ontdekten onderzoekers van de University van York. Waarom? Omdat je een halvaloog hoort, de helft van een dialoog dus. Een gesprek tussen twee medereizigers kan ook vervelend zijn, maar daarvan is de logica goed te volgen. Bij een halvaloog is dat veel moeilijker. En dus gaat ons brein hard aan het werk om de ontbrekende puzzelstukjes in te vullen („Tegen je bureau? Hmm, dat lijkt me wel spannend”). Gevolg: afgeleid, geïrriteerd, een diep verlangen naar brede herinvoering van de stiltecoupé.

Knipoogkroaat

Misschien wel de grootste gebeurtenis van 2011: Domagoj Vida, verdediger van Dinamo Zagreb, geeft een vette knipoog aan een scorende speler van Olympique Lyon. Knipogen naar een tegenstander die scoort is ongebruikelijk, net als in de Champions League verliezen met 7-1. Het staat iedereen natuurlijk in het geheugen gegrift, maar voor onze kinderen en kleinkinderen leggen we het ook hier nog even vast. Gevolg: Ajax uitgeschakeld voor plaatsing bij de laatste zestien! Doorgestoken kaart natuurlijk, daar was heel twitterend Nederland van overtuigd. En dus, onder veel meer: ‘Knipoog-Kroaat trending topic Twitter’.

Merkozy

De namen Hitler en Mussolini zijn weleens samengetrokken tot Mussler en in Oxbridge komen Oxford en Cambridge samen. 2011 bracht een (zeer succesvolle) nieuwe ‘namensmelting’: Merkozy. Betekenis: de alliantie tussen Duitsland en Frankrijk bij de aanpak van de eurocrisis, in de personen van Angela Merkel en Nicolas Sarkozy. Echt twee handen op één buik zijn ze overigens niet. Het Duitse tijdschrift WirtschaftsWoche onthulde: „Merkel brengt partijgenoten in de late uurtjes aan het lachen door de ijdele optredens van de kleine Fransman met groot gevoel voor theater te imiteren.”

Occupyer

De eerste bezetting van The Occupy Movement begon op 17 september 2011 in New York, onder de naam Occupy Wall Street. Doel van deze protestbeweging: grotere economische en sociale gelijkheid. Internationale navolging kwam snel: begin oktober waren er al in 95 steden in 82 landen occupyers actief. In Amsterdam sloegen ze hun tenten op naast de Beurs. Dat vooral bankiers het moesten ontgelden, komt omdat zij tegenwoordig worden gezien als symbolen van het grote graaien. Dat blijft een van de opmerkelijkste imagoveranderingen van de laatste jaren. Tot voor kort was je als bankier degelijk, op het saaie af. Nu ben je in de ogen van velen een gewetenloze bonusjager.

Planking

Een van de betere rages in jaren: ergens in de openbare ruimte stijf als een plank gaan liggen en je in die positie laten fotograferen. Stijf op de grond liggen is geen kunst, het wordt pas moeilijk – en leuker om naar te kijken – in een bushokje, op een roltrap of op andere onverwachte plaatsen („Wat dacht je van tegen mijn bureau?”). De grootste ‘plankpagina’ op Facebook telt meer dan 300.000 leden en groeit nog dagelijks. Publiciteit over een dodelijk planking-ongeval (een 20-jarige Australische viel zeven hoog van een balustrade), deed het aantal deelnemers alleen maar toenemen.

Plaszak

Nationale verontwaardiging brak uit toen de NS begin oktober opperde om in de Sprinter, een trein zonder toiletten, bij wijze van noodvoorziening een plaszak mee te nemen, een zak met korrels die urine tot gel doen stollen. De NOS wijdde er een item aan in het Journaal van acht uur en legde de kwestie zelfs voor aan minister Melanie Schultz. „Het woord staat niet in de Grote Van Dale, maar dat gaat vast veranderen. Sinds vandaag hebben héél veel mensen het over de plaszak”, zo begon Rob Trip dit item in het NOS Journaal. Vrijwel overal werd plaszak aangemerkt als nieuw woord, maar bij nader inzien bleek het al sinds 1979 te bestaan, en zakken die urine tot gel doen stollen al zeker sinds 1999.

Schuldenunie

In april 2011 bedacht door NRC-columnist Derk-Jan Eppink. Hij schreef: „Hoe kun je een schuldenberg wegwerken door meer schulden te maken? De Europese Unie wordt getransformeerd tot een Europese Schuldenunie. Dat is het Trojaanse paard om al het economische, financiële en fiscale beleid te harmoniseren vanuit Brussel.” Schuldenunie dook vervolgens op allerlei plaatsen op – kranten, tijdschriften en websites. Correctie: misschien is het ontstaan van een schuldenunie toch nog gezichtsbepalender voor 2011 dan de knipoogkroaat, zie hiernaast.

Stoeproken

Vroeger was een vrouw die op straat stond te roken een prostituee. De sigaret nam de laatste twijfel weg: zij stond daar niet toevallig te dralen, zij was aan het werk. Nu is een vrouw die voor een gebouw staat te roken een vrouw die voor een gebouw staat te roken. Binnen mag dat niet meer, dus zij is even aan het stoeproken. Dat woord is door Van Dale uitgeroepen tot het Vlaamse woord van 2011. Terwijl het zeker ook in Nederland wordt gebruikt. Stoeproken is heel gewoon geworden, vooral in groepjes, mannen en vrouwen door elkaar, een uitmuntende gelegenheid voor stoepsjansen.

Tijgermoeder

We kenden al de bom-moeder, draagmoeder, bijstandsmoeder, laatstekansmoeder, luizenmoeder en tienermoeder (allemaal opgenomen in de Grote Van Dale). Met de bestseller Battle Hymn of the Tiger Mother, uitgekomen in 2011, plakte de Chinees-Amerikaanse Amy Chua een etiket op een ander type: de superambitieuze moeder die tot het uiterste wil gaan om talenten in haar kinderen tot grote hoogte op te zwepen. Dus niet gewoon voor de lol pianoles, maar keihard studeren. Zesjes wegwerken tot tienen of anders straf. Het boek leidde internationaal tot veel discussie – met positieve gevolgen voor het woord tijgermoeder, dat weleens een blijvertje zou kunnen zijn.

Tuigdorp

Zo’n zestienduizend mensen deden mee aan de verkiezing van het ‘Woord van het jaar 2011’ van uitgeverij Van Dale. 43 procent van hen koos voor tuigdorp, dat daarmee de winnaar werd. Definitie van Van Dale: ‘Afgelegen locatie die is ingericht als woonoord voor veelplegers e.d., m.n. zo’n locatie met asowoningen’.

Het gaat hier om een variatie op tuindorp, een woord dat we sinds 1901 kennen. Tuigdorp werd in februari gelanceerd door Geert Wilders, een bekende woordkunstenaar uit Den Haag. Opmerkelijk is dat hij vrijwel alleen woorden verzint met een negatieve betekenis of lading, zoals haatpaleis, kopvod en medeklungelaar. Tuigdorp is zeker niet zijn beste vondst.

Vlinderakkoord

De Belgische scheikundige en politicus Elio Di Rupo draagt bijna altijd een vlinderdas. Eind 2011 slaagde hij erin een nieuwe Belgische regering te vormen, 459 dagen na de verkiezingen – een dubieus wereldrecord. Naar het strikje van Di Rupo spreekt men van het vlinderakkoord. Nutteloos weetje: in Brabant en Limburg wordt zo’n das een nóndedjuke genoemd, in Drente een apestrikke.

Vleeshufter

Kun je wetenschappelijk aantonen dat mensen „hufterig worden als ze aan vlees denken”? Onderzoek van de universiteiten van Tilburg en Nijmegen leek dat aan te tonen, maar bij nader inzien bleken de onderliggende data, aangeleverd door fraudeprof Diederik Stapel, volledig uit de duim gezogen. Hoogleraar Roos Vonk van de Radboud Universiteit, die het onderzoek naar buiten bracht, schreef schuldbewust op haar website: „Niet alleen was het onderzoek niet waardevrij, de resultaten waren compleet fake!”

Weigerambtenaar

Het woord weigerambtenaar is voor het eerst aangetroffen in 2001. In 2007 speelde het een rol in het nieuwe regeerakkoord (ambtenaren met gewetensbezwaren mochten weigeren homo’s te trouwen) en sinds 2008 staat het in de Grote Van Dale. Dat we het hier toch noemen, komt doordat het Genootschap Onze Taal, doorgaans behoorlijk bij de tijd, weigerambtenaar heeft uitgeroepen tot ‘Woord van het jaar 2011’. Ook dit jaar was er overigens weer van alles te doen rond de weigerambtenaar, onder meer doordat de gemeente Den Haag een trouwambtenaar van SGP-huize ontsloeg. Wellicht moeten we weigerambtenaar uitroepen tot woord van het decennium.

Wildbreien

Met gemak de grootste gekkigheid van 2011: wildbreien. Dat is hetzelfde als gewoon breien, maar het breiwerk wordt vervolgens gebruikt om iets in het wild, in de openbare ruimte, te versieren. „De eerste wildbreitentoonstelling van Nederland is een feit”, meldde een krant in februari. „Bezoekers van dierentuin Artis in Amsterdam kunnen zich sinds woensdag vergapen aan bruggen, banken, beelden en bomen die zijn aangekleed met kleurige, wollige en originele breisels.” Het begon in 2010 in de VS en sloeg vervolgens over naar Nederland. Francine Oomen schreef een boek over wildbreien (Hoe overleef ik … (wild)breien?). Bij de verkiezing van het mooiste woord van 2011, georganiseerd door het Instituut voor Nederlandse Lexicologie, werd wildbreien als winnaar uitgekozen. Het zou eens afgelopen moeten zijn met al die woordverkiezingen!

Wordfeud(en)

En dan nu het mooiste / nieuwste woord van 2011, verkozen door NRC Handelsblad: wordfeud (‘woordvete’). Het gaat hier om een spelletje op de smartphone dat heel sterk lijkt op Scrabble, maar niet door Mattel of Hasbro is gemaakt – kennelijk zijn deze bedrijven nog onvoldoende geappificeerd. „Wordfeud is bijna een nieuw sociaal netwerk”, schreef deze krant,. In veel vriendenkringen worden naast facebooknamen, nu ook al de Wordfeud-inlognamen uitgewisseld. En je kunt ook gezellig chatten tijdens een partij. Oude vriendschappen worden opgepakt, ruzies bijgelegd. De populariteit is ook af te leiden uit de vele manieren waarop Wordfeud wordt uitgesproken: weurtfooit, woordfeut of woordfjoet.” Ruzies bijleggen met woordvetes – we hebben hier een terechte winnaar.

Met dank aan Jaap Engelsman