Ik kan me niet los maken van status

Vandaag in de serie over de zeven hoofdzonden: documentairemaakster Sunny Bergman.

„Ik ben me heel bewust van wat ik naar buiten breng.”

„In het Westen leren we hoe je er als vrouw sexy uit moet zien. Tijdens de opnames voor Sunny Side of Sex in Oeganda merkte ik dat vrouwen daar vooral leren hoe zij seksueel moeten handelen. Dat is een belangrijk verschil, want er sexy uitzien veronderstelt een bepaalde objectivering. Je ziet jezelf vanuit een derde persoonsperspectief. Bij seksueel handelen denk je vanuit het subject. Dan zit je als het ware meer in je lichaam.

„Het is een vorm van ijdelheid, om jezelf als object te zien, om vanuit andermans ogen naar jezelf te kijken. Vooral voor vrouwen is het moeilijk om daaraan te ontkomen, door de maatschappij worden zij veel meer op hun uiterlijk beoordeeld. Dat speelt ook bij seksualiteit, we hebben het mannelijke perspectief op een bepaalde manier verinnerlijkt. We worden vaak opgewonden van het idee dat de man naar ons kijkt en opgewonden van ons wordt.

„Ik kan me herinneren dat ik met m’n kinderen op vakantie was. We klauterden over rotsen, ik droeg een bikini met daaronder van die lelijke gezondheidsslippers. Waarschijnlijk was ik al een paar dagen vergeten m’n benen te scheren. Ik was aan het klimmen en ik voelde me helemaal fijn en mooi. En ineens dacht ik: wat als iemand me nu zou zien, ik zie er niet uit! Ineens werd ik van een subject een object en dat deed ik zelf. Ik raakte totaal uit het moment, ik hield m’n buik in. Ik maakte van mezelf een beeld.

„Natuurlijk wil ik leuke kleren hebben en maak ik me op, maar ik ken genoeg vrouwen die veel meer met hun uiterlijk bezig zijn. Toch, zodra ik in beeld ben op televisie, dan wordt mijn uiterlijk veel meer een ding. Ik ga mezelf met de blik van anderen bekijken. Dat vind ingewikkeld, want ik wil met de inhoud bezig zijn. Als ik zelf de camera doe dan kom ik eerder in een flow dan wanneer ik in beeld ben. Ik ben me er dan van bewust hoe ik over kom. Film me niet en profil, dat is niet m’n beste kant, denk ik dan. Als ik de camera doe dan kan ik mezelf veel makkelijker verliezen in het moment.

„Dat speelt nu meer dan vroeger. Laatst bereidde ik een lezing voor en keek ik oud werk terug, waar ik in beeld was. Zelfs m’n haar had ik niet gekamd, met terugwerkende kracht schaamde ik me een beetje. Ik was jong en ik dacht: het moet gewoon niet uitmaken. Nu nader ik de veertig en moet ik toch maar eens m’n haar blonderen.

„Tegelijkertijd haal ik meer zelfvertrouwen uit het maatschappelijk succesvol zijn. Ik heb het gevoel dat ik serieus genomen word. Dat heeft ook met ijdelheid te maken in de zin van aanzien en erkenning. Het is zo doorzichtig. Ik heb nu een succesvolle serie gemaakt en als ik nu op plekken kom waar veel collega’s zijn, wil iedereen met me praten. Een jaar geleden was dat heel anders. Ik zou willen dat ik me los kan maken van dat ijdele aspect van succes en status. Maar dat kan ik niet helemaal. Niet dat erkenning mijn drijfveer is, dat is het plezier dat ik uit het werk haal.

„Na het succes van Beperkt Houdbaar vond ik het vreemd dat er allemaal representaties van mij kwamen. Bij een interview voor het SP-blad werden er trieste foto’s van mij in een bushokje gemaakt, van die Workers United-foto’s. Voor de Marie Claire kwamen ze aan met visagisten en nog net geen windmachines. En ook de quotes waren anders. Ineens bestonden er heel veel verschillende versies van mezelf.

„In die interviews poets ik mezelf op. Ik ben me heel bewust van wat ik naar buiten breng en wat niet. Ik wil toch op een bepaalde manier overkomen. Het is lastig wanneer het dan over m’n persoonlijke leven gaat. Ik wil niet een mooiweerverhaal ophouden, dat vind ik irritant in al die bladen: waarom hebben zij nooit de problemen die ik heb? Aan de andere kant gaat het niemand wat aan wanneer ik bijvoorbeeld problemen met mijn vriend heb of moeite heb om de kinderen op te voeden. Daar zijn ook andere mensen bij betrokken.

„In mijn films ben ik juist wel persoonlijk, vooral wanneer ik denk dat het de analyse ondersteunt. Ik wil iets zeggen over de wereld en de inspiratie komt uit m’n eigen leven. In Cuba ontmoeten de kijkers een ex-vriendje van mij. Ik filmde vrouwen die naar Cuba gaan om zich daar geliefd en aantrekkelijk te voelen en vond het wel zo eerlijk te laten zien dat ik dat ook heb gedaan. Ik was net als hen, is dat een sekstoerist? Mijn Cubaanse ex-vriend was ook wel verliefd op mij. Denk ik, hoop ik. Hij is een enorme player, die alles zei wat ik wilde horen. Ik vond het lichtelijk gênant om dat te filmen. Maar ik merk dat het werkt: juist wanneer het een beetje gênant is, wordt het leuk. Pas later, toen het uitgezonden werd, dacht ik: shit, iedereen kan dit zien. Het was goed dat ik me daar niet zo van bewust was. Dan raak ik verlamd.

„Lust, ik vind dat die niet in het rijtje zondes past. Velen van ons zijn natuurlijk niet meer christelijk, maar ik denk dat die erfenis er nog wel in zit. Seksualiteit werd gezien als iets dat afleidt van de spirituele zoektocht. Ik ben zelf geïnspireerd door boeddhistische filosofieën en ook daarin las ik een stuk waarin Boeddha tot verlichting wil komen en daarom probeert de demonen te negeren. Hij beschrijft dat er allemaal mooie vrouwen aan hem voorbijtrekken. Ik denk dat religies zoals het christendom, maar ook boeddhisme, hebben opgeschreven dat een aantrekkelijke vrouw de personificatie van lust is. Daarom worden hele sexy vrouwen als slechte vrouwen gezien. Zij houden de man van het goede pad af. Jammer dat lust als zonde wordt gezien, daardoor wordt het zo beladen.

„Ik ben niet zo vaak woedend. Ik maak wel veel dingen vanuit verontwaardiging. Dat gaat samen met verwondering en nieuwsgierigheid. En de wil om de wereld beter te begrijpen. Met Sunny Side of Sex wilde ik dat je vanuit een andere blik naar jezelf gaat kijken. Mensen zeiden toen ik met mijn idee kwam, dat ik vrouwenbesnijdenis moest filmen, want dat is zo erg. Natuurlijk is dat erg, maar dat is een beeld dat we al kennen. We willen een documentaire kijken vanuit het idee dat wij het goed voor elkaar hebben. Dat vind ik zo irritant. Als je een beetje om je heen kijkt kun je toch niet zo arrogant blijven?

„Als er ergens een documentaire over gemaakt wordt, dan betekent dat niet dat er wat aan de problematiek gedaan wordt. Ik wil niet als regisseur de eer opstrijken met andermans leed. Daarom dacht ik, ik ga dichter bij mezelf kijken. Door het gênante bij mezelf op te zoeken, door naar mijn eigen twijfels en dilemma’s te kijken, wil ik bij anderen herkenning oproepen. Dat is mijn grootste doel, dat mensen nieuwe gedachtes krijgen. Dat ze gaan nadenken over hun eigen leven.

„Als documentairemaker lijk je een veilige, afstandelijke rol te hebben, maar je verandert de situatie door er te zijn. Ik vind het eerlijker om dat te laten zien. Dus op het moment dat ik ergens ben en ik heb een bepaalde verwachting en het is anders – zoals in China waar de tolk gaat huilen en boos op me is – dan vind ik het leuk dat te laten zien, de interactie tussen mij en de werkelijkheid. Te laten zien dat ik het ook mis kan hebben.

„Inmiddels heb ik geleerd met kritiek om te gaan. Na Beperkt Houdbaar werd er zo veel over me gezegd en geschreven, ook valse dingen. Ik werd elke keer boos, vooral als het oneigenlijk was. Ik had het gevoel dat ik op alles moest reageren, alles moest rechtbreien. Maar je kan het niet onder controle houden.

„Die controle is een issue voor me, al staat die niet het rijtje van de zondes. Ik heb een paar keer een boeddhistische retraite gedaan, vijf dagen helemaal stil zijn en me proberen te concentreren op mijn ademhaling. Binnen het boeddhisme spreken ze niet van zondes, maar van valkuilen. De manieren waarop de geest verstrikt raakt in gedachtes die leiden tot onvrede. Toen ik naar mijn gedachtes keek, merkte ik dat ik alles analyseer, de dingen wil begrijpen. Juist goed, dacht ik, maar het is ook een soort angst om de controle te verliezen. Het leven niet zo kunnen aanvaarden zoals het loopt, zo zei mijn leraar het. Binnen het christendom wordt een zonde gezien als iets wat je moet onderdrukken, wat er niet mag zijn. Wat ik beter vind bij de boeddhistische benadering is dat je het moet accepteren dat we allemaal bepaalde ongezonde gedachtes en drijfveren hebben. Daar moet je iets mee. Zie je het als zonde, dan stop je het in het getto van je geest.”