Het jaar van de Arabische Lente, deel twee: Egypte

Een man op het Tahrir-plein maakt het vredesgebaar als hij door een waterkanon wordt aangevallen. Foto AP

nrc.nl blikt in een zesluik terug op de Arabische Lente. Vandaag de tweede aflevering: Egypte.

Niemand had eind 2010 kunnen voorzien wat zich de afgelopen twaalf maanden zou voltrekken in de Arabische wereld. Leiders die al tientallen jaren aan de macht waren, zwichtten voor de macht van de massa, terwijl andere regimes alles inzetten om veranderingen tegen te houden en aan de macht te blijven. Met gewelddadige gevolgen.

De laatste dagen van 2011 besteedt nrc.nl aandacht aan zes landen waar de Arabische Lente het meest ingrijpend was: Tunesië, Egypte, Jemen, Bahrein, Libië en Syrië. Vandaag is als tweede Egypte aan de beurt, waar massaprotesten de Arabische wereld op zijn grondvesten deden schudden.

Unieke taferelen: honderdduizenden Egyptenaren op straat in Kairo

In Egypte was de onvrede over de werkloosheid, corruptie en repressie van het regime van Mubarak al jaren groot. Maar demonstraties trokken in de politiestaat die Egypte onder Mubarak was nooit heel veel mensen. De Egyptenaren hadden de Tunesiërs nodig om door de barrière van angst heen te breken. Op dinsdag 25 januari, anderhalve week na de val van de Tunesische president Ben Ali, gingen voor het eerst tijdens zijn al zo lange presidentschap duizenden Egyptenaren in Kairo de straat op om het vertrek van Mubarak te eisen. Die dag zou het begin vormen van ruim twee revolutionaire en bloederige weken.

De demonstraties op het inmiddels wereldberoemde Tahrir-plein in de hoofdstad, waar de camera’s van Al Jazeera soms 24 uur per dag op gericht stonden, groeiden met de dag in omvang. Geïnspireerd door hun dappere landgenoten stonden op sommige dagen meer dan een miljoen mensen op het plein in Kairo, maar ook in andere Egyptische steden vonden massaprotesten plaats. Het regime van Mubarak was totaal verrast en liet eerst de oproerpolitie grof geweld tegen de vreedzame demonstranten gebruiken. In de weken van de opstand vielen tussen de 800 en 900 doden en duizenden gewonden.

Ondanks de massale opkomst bij de demonstraties, leek de val van Mubarak na twee weken nog niet onvermijdelijk. Het regime stuurde op een gegeven moment zelfs knokploegen op kamelen en paarden naar Tahrir om de betogers te intimideren. Kairo veranderde in een oorlogsgebied: de oproerpolitie verdween van de straten, het leger wilde niet langer geweld gebruiken tegen betogers en in grote delen van de stad werden burgermilities opgericht. De situatie in de hoofdstad werd onhoudbaar, maar de betogers bleken niet bereid op te geven.

Mubarak trad af, maar leger bleef aan de macht

De vasthoudendheid van de betogers dwong de trotse Mubarak op vrijdag 11 februari tot aftreden. De man die zichzelf zag als degene die de belangen van het Egyptische volk altijd voorop had gesteld, moest na dertig jaar buigen voor datzelfde volk. Het leger nam de macht over en beloofde een transitie naar democratie in gang te zetten. Hoe bijzonder het vertrek van Mubarak ook was, eigenlijk was de Egyptische revolutie een staatsgreep, zegt onze Egypte-redacteur Carolien Roelants:

“Heel opmerkelijk in Egypte was dat het leger een staatsgreep pleegde, maar dit door het volk werd toegejuicht als een revolutie. Het leger kieperde Mubarak overboord, omdat hij als een gevaar werd gezien. Algemeen werd aangenomen dat Mubaraks zoon Gamal zijn opvolger zou worden. Daartegen bestond binnen het leger veel verzet, omdat Gamal dan de eerste president zou zijn die niet uit het leger kwam. Het leger maakte gebruik van de opstand die ontstond. Het feit dat de militaire raad aan de macht kwam werd gezien als een revolutie, terwijl het leger de macht vasthield. Naïviteit? Nou, misschien was er sprake van een soort massapsychologie: Mubarak was weg en iedereen was blij. Daarnaast hebben veel mensen vertrouwen in het leger.”

Een vrouw kust een agent van de Egyptische oproerpolitie. Foto APEen vrouw kust een agent van de Egyptische oproerpolitie. Foto AP

Hoe is het nu met Mubarak?

Na zijn door zijn vicepresident Suleiman aangekondigde aftreden verdween Mubarak direct van de radar. De oud-president betrok een appartement in badplaats Sharm-el-Sheikh en hield zich vooral stil. In de maanden die volgden gonsde het van de geruchten dat hij ernstig ziek zou zijn en op sterven zou liggen. Begin augustus begon het proces tegen de ex-president en werd een slecht uitziende Mubarak al liggend in een ziekenhuisbed een grote kooi in de rechtbank binnengereden.

Het proces lag sinds eind oktober twee maanden stil en gaat toevallig morgen weer verder. In tegenstelling tot in het begin van het proces mogen er morgen, net als eind oktober, geen camera’s in de rechtszaal geplaatst worden. Wanneer Mubarak veroordeeld wordt is nog onduidelijk. Hij kan in theorie ter dood veroordeeld worden voor medeplichtigheid aan de dood van demonstranten, maar er zijn weinig waarnemers die daar serieus rekening mee houden.

Het gezicht van de revolutie: Wael Ghonim

De Tunesische opstand had met Mohamed Bouazizi een icoon, omdat de jonge straatverkoper uit pure wanhoop zichzelf in brand stak en daarmee een revolutie bleek te ontketenen. De Egyptische revolutie had meerdere voormannen en -vrouwen, maar Wael Ghonim is misschien wel degene die de meeste indruk maakte. De medewerker van Google was als geen ander thuis in de digitale wereld en inspireerde via Facebook en Twitter tienduizenden jonge Egyptenaren om deel te nemen aan de revolutie. En sprak ook inspirerende woorden op het Tahrirplein:

Ghonim is in binnen- en buitenland veel geprezen. Foreign Policy prees hem als een van de veertien inspiratoren van de Arabische Lente. Volgens FP verdient Ghonim lof voor “het trotseren van de politiestaat – en het inspireren van miljoenen om hem na te volgen.”

Twitter avatar Ghonim Wael Ghonim Welcome back Egypt #Jan25

Klein jaar na revolutie is toekomst Egypte zeer onzeker

Ruim tien maanden na het aftreden van Mubarak is Egypte natuurlijk niet veranderd van een corrupte dictatuur in een democratische modelstaat. Er zijn lichtpuntjes, zoals meer vrijheid om te demonstreren en recentelijk begonnen de meest vrije en eerlijke verkiezingen die het land ooit heeft gekend. Toch staat het land er “helemaal niet goed voor”, analyseert onze Egypte-redacteur Carolien Roelants:

“Het is overduidelijk dat het leger de macht wil vasthouden. De revolutionairen van het eerste uur – zeg maar de middenklasse met de laptopjes – blijven vechten. Maar de overgrote meerderheid van de bevolking is slecht opgeleid. De economische situatie is verslechterd. Het toerisme is enorm teruggelopen en de investeerders blijven weg. Het leger is bezig de betogers te demoniseren. Zij werpen zich nu op als de beschermers van de massa die helemaal geen onrust meer wil.”

Een Egyptenaar op het Tahrir-plein kan zijn geluk niet op als hij het gerucht verneemt dat Mubarak aftreedt. Foto AP / Tara Todras-WhitehillEen Egyptenaar op het Tahrir-plein kan zijn geluk niet op als hij het gerucht verneemt dat Mubarak aftreedt. Foto AP / Tara Todras-Whitehill

Hoeveel verandering populaire moslimfundamentalisten krijgen is onduidelijk

Bij de parlementsverkiezingen lijken de fundamentalisten van de Moslimbroederschap, die onder Mubarak streng vervolgd werden, de grote winnaars te worden. Het is echter de vraag of zij verandering kunnen brengen, aldus Roelants:

“De winst van de fundamentalisten vormt vooralsnog nog geen bedreiging, maar de situatie stemt somber. Op de eerst plaats blijft het leger een dominante stem hebben. Daarnaast is het de economie die nu prioriteit heeft. Wel distantiëren de fundamentalisten zich van de revolutionairen op het Tahrir-plein. Ze nemen daarmee een soortgelijke rol in als het leger.”

Egypte is bovenal nog lang niet het democratische land dat de revolutionairen ervan willen maken, concludeert Roelants:

“Vanuit democratisch perspectief gezien is de situatie niet florissant. De noodtoestand is natuurlijk nog steeds van kracht en daaronder gebeurt nog van alles. Bloggers worden nog steeds opgepakt en door de militaire rechtbank berecht. Dat zegt weinig goeds over het huidige systeem.”

Deze aflevering kwam tot stand met medewerking van onze internetredacteur Marije Willems. Lees ook de eerste aflevering van deze serie over Tunesië terug.

    • Pim van den Dool