Beatrix ageert tegen vraatzucht. Een kerstboodschap die iets te laat kwam

De eerste letters van de laatste vier alinea’s van Beatrix’ kerstrede vormen het woord ‘bami’. Een crisismaaltijd die in veler gezinnen vanavond ongewild het kerstmenu is. Een crisistoespraak, ook, waarmee de vorst zich schaart achter de intrinsieke waarden van Occupy.

De eerste letters van de laatste vier alinea’s van Beatrix’ kerstrede vormen het woord ‘bami’. Een crisismaaltijd die in veel gezinnen vanavond ongewild het kerstmenu is. Een crisistoespraak, ook, waarmee de vorst zich schaart achter de intrinsieke waarden van Occupy.

Dit was immers het jaar waarin mensen de straat opgingen uit protest tegen multinationals, banken en regeringen die zich onvoldoende bekommerd hebben om de noden van de kleine luyden, hun leefomgeving en hen zelfs had aangespoord tot onverantwoord consumentisme. Een beweging die ageerde tegen La grande bouffe op Wall Street en de zorgeloze omgang met Moeder Aarde, maar in haar machteloosheid niet met concrete eisen wist te komen.

Toch nemen mensen nu reeds eigen initiatieven tot een meer bewuste manier van leven, benadrukte de koningin. “Dat biedt hoop op een nieuw toekomstperspectief. Het zijn juist de jongeren die ons vandaag daartoe aansporen. Met kracht van overtuiging, moed en zelfvertrouwen zoeken zij medestanders en inspireren zij hun omgeving met een positief elan.” Dat elan werd natuurlijk al decennia uitgedragen, maar begint nu pas gemeengoed te worden: in 2011, het moment van puinrapen en opbouwen.

Behoeften zijn eindig, hebzucht niet

De aarde heeft wel genoeg voor ieders behoefte, zo citeerde Beatrix Mahatma Gandhi, maar niet voor ieders begeerte. Een stelling die in de huidige economische crisis dag na dag bekrachtigd wordt: banken vallen, landen dreigen failliet te gaan, graaibestuurders worden aangeklaagd en lenende consumenten raken alles kwijt.

Gandhi’s spreuk sluit ook aan op Qualitative Growth (2009), een onderzoek dat het Wereldnatuurfonds in 2009 liet uitvoeren. “Het doel van de meeste nationale economieën is het bereiken van onbeperkte groei van hun Bruto Binnenlands Product, via voortdurende accumulatie van materiële goederen en uitbreiding van diensten”, schreef het Institute of Chartered Accountants in England and Wales. “Aangezien menselijke behoeften eindig zijn, maar menselijke hebzucht niet, kan de economische groei worden gehandhaafd met het kunstmatig creëren van behoeften door middel van reclame.” Goederen die hieruit voortvloeien zouden onnodig zijn. “Eigenlijk gaat het hier om afval. Bovendien worden natuurlijke hulpbronnen verder uitgeput door de productie ervan.”

De hoge prijs van het materialisme

Zo bezien maakt Beatrix met haar kerstrede een waterscheiding tussen ‘intrinsieke waardenhouders’ en ‘extrinsieke waardenhouders’. Een grijsgedraaid kerstplaatje, uiteraard, maar nu concreter dan ooit.

Mensen die hoog scoren op extrinsieke waarden zijn eerder geneigd tot vooroordelen, minder bezorgd over het milieu en maken zich nauwelijks druk om mensenrechten. Hun persoonlijk welzijn blijft sterk achter bij de mens met een meer intrinsiek waardenpakket: zij die boven zichzelf uitstijgen en zich druk maken om milieu en welzijn van het nageslacht.

In The High Price of Materialism (The MIT Press, 2003) volgde psycholoog Tim Kasser zowel intrinsieken als extrinsieken. Wat bleek: de materialistisch ingestelde personen zijn minder geneigd tot het uitschakelen van lampen in lege ruimtes, afvalscheiding, fietsen en het aanschaffen van tweedehands spullen. Gedrag dat tot uiting komt in hun milieubelasting, ook wel de ecologische voetafdruk genoemd.

Journalisten moeten oplossingen beschrijven

Het is alsof La grande bouffe, een Frans-Italiaanse film uit 1973 die het hedonistische leven van de rijke bourgeois persifleerde, nu pas zijn climax nadert: we eten ons letterlijk dood. Ten koste van onze menselijke waardigheid en ten koste van onze natuurlijke hulpbronnen.

Zo fatalistisch als La grande bouffe, is de kerstrede van Beatrix gelukkig niet. Ze haalt het Handvest voor de Aarde, een verklaring van de VN uit 1992, aan. Een lange lijst principes die de mensheid aansporen democratisch, geweldloos en duurzaam te leven. Principes die talloze stichtingen praktiseren, maar die - zoals Beatrix opmerkt - “in het nieuws minder aandacht krijgen dan de zorgen om geld en goed”.

Een stukje mediakritiek waarmee David Bornstein, journalist en specialist in sociale innovatie, deze maand in The New York Times al aan de slag ging. “Van onze crises en problemen wordt goed verslag gedaan”, betoogde hij. “maar oplossingen voor die problemen worden zelden geboden in de media. Dat kan veranderen.” Op zijn website Dowser.org voegt hij al langer de daad bij het woord. Niet de problemen staan centraal, maar de ondernemers, onderwijzers en uitvinders die ze aanpakken. “Wie wat nu oplost”, luidt de lijfspreuk van de site.

Er is genoeg voor iedereen

Ook Charles Kenny, journalist en specialist ontwikkelingshulp, werkt in de geest van Beatrix. Zijn rubriek in het tijdschrift Foreign Policy heet The Optimist. Dat is geen goed-nieuws-show, maar een journalistieke methode waarmee cynisme gemeden en succes bezongen wordt. Hij moet niets hebben van de misantropische leer van Thomas Malthus, de Britse econoom en demograaf die in 1798 al waarschuwde voor overbevolking. De rijkste 650 miljoen mensen verdienen honderd keer meer dan de armste 650 miljoen, rekende Kenny voor. Als zij 1 procent minder consumeren kunnen er weer 650 miljoen mensen bij.

“Wie de wereld wil veranderen, moet nu eenmaal beginnen bij zichzelf”, sprak Beatrix vanmiddag. Het is natuurlijk maar de vraag of er vanavond bami op het menu staat in Huis ten Bosch. Maar haar boodschap vat in ieder geval de tijdgeest samen en biedt een uitweg voor deze donkere periode. “Als schepselen begiftigd met verstand en geweten mag van ons worden gevraagd dat we dit vertalen in dagelijkse zorg voor de aarde en inzet voor een rechtvaardige samenleving.” Wie kan daar nu tegen zijn? Juist, de gedoogpartner van onze regering. “Mijn hemel, is de Majesteit stiekum lid geworden van GroenLinks?”, luidde de tweet van Geert Wilders.

    • Steven de Jong