'Revolutie moet van glamour af'

Voor morgen staat opnieuw een massaprotest gepland in Rusland. De betogers willen van Poetin af. Maar zijn systeem mag blijven. „De Rus wil zijn Mercedes niet kwijt.”

Lilia Shevtsova, Carnegia foundation in Moscow. For the article by Michel Krielaars. Photo by Oleg Klimov

Ineens leek het regime van Vladimir Poetin te luisteren naar de massaprotesten van de afgelopen weken en wierp het de betogers een handvol hervormingen toe. Zo kondigde president Dmitri Medvedev gisteren aan dat gouverneurs binnenkort niet meer door het Kremlin worden benoemd, maar weer gewoon gekozen. Ook moet het voor liberale oppositiepartijen makkelijker worden aan verkiezingen mee te doen en kan op de staatstelevisie ineens kritiek op de regering worden geleverd. Zoals Medvedev zelf toegaf: het huidige politieke systeem heeft zichzelf uitgeput en moet worden vervangen.

„Het zijn cosmetische hervormingen, bedoeld om de betogers gerust te stellen”, zegt de vooraanstaande politicologe en Poetinbiografe Lilia Sjevtsova (64) aan de vooravond van een nieuw massaprotest op zaterdag. „Door het politieke systeem te updaten probeert het Kremlin de betogers terug te loodsen naar hun kantoren. Een deel van hen zal zich er zeker door laten geruststellen.”

Sjevtsova is sceptisch over de prille protestbeweging, die uit het niets opkwam uit woede over de enorme stembusfraude bij de parlementsverkiezingen van 4 december. De jongere middenklasse en intelligentsia, die onder Poetin volwassen zijn geworden en nooit aan politiek hebben gedaan, uiten voor het eerst hun opgekropte ergernis, maar verlangen geen radicale politieke veranderingen en willen evenmin op de barricaden klimmen. „Daarom is er in dit stadium van de demonstraties geen sprake van een serieuze revolutie. Hoogstens is het een glamourrevolutie van welvarende jonge burgers en intellectuelen tegen Poetin en zijn regels.”

Sjevtsova: „Ze vinden dat de regering moet opstappen, maar reppen met geen woord over het afschaffen van het autocratisch systeem of over een verandering van de ‘tsaristische’ grondwet, die de president absolute macht geeft. Want in wezen zijn ze nog steeds niet in politiek geïnteresseerd. Als ze zich eenmaal serieus genomen voelen, zijn ze bereid om binnen het bestaande systeem gewoon verder te functioneren.”

Die mogelijke berusting wordt ook bepaald door angst om hun welvaart te verliezen. „Een vriend van me is nu al tevreden over de toezeggingen van de regering. Hij heeft een dikke Mercedes en een tweede huis in Nice, en die wil hij niet kwijt.”

Het huidige protest zou door zijn gematigde karakter dus heel goed op een mislukking kunnen uitlopen, meent Sjevtsova. „Om dat te voorkomen, moeten de glamourrevolutionairen gaan begrijpen dat ze een bredere maatschappelijke context, een uitgebreidere politieke agenda en nieuwe eisen nodig hebben. Hun aanvankelijke eis van nieuwe verkiezingen gaat niet langer op. De uitslagen zijn goedgekeurd. Bovendien zullen nieuwe verkiezingen eveneens oneerlijk verlopen.”

Belangrijk is volgens haar ook dat andere stromingen aan het protest gaan meedoen. „Op de lange termijn worden die stappen heus wel gezet. Maar op dit moment is het regime een vampier, die het bloed van de glamourrevolutionairen gebruikt om zichzelf te vernieuwen.”

De populaire blogger en anticorruptieactivist Aleksej Navalny zou de protestbeweging een impuls kunnen geven. Velen zien hem als hun leider. Een dag na de verkiezingen werd hij gearresteerd en vijftien dagen in cel gezet. Dinsdag kwam hij vrij. „Navalny noemt zich geen politicus”, zegt Sjevtsova. „Maar het huidige klimaat dwingt hem ertoe er een te zijn. Vraag is nu hoe hij zich zaterdag opstelt. Kiest hij voor de glamouragenda en laat hij zich omarmen door de internetgeneratie? Of is hij verstandiger en denkt hij aan zijn politieke toekomst door ook voor andere lagen in de samenleving te kiezen?”

Tegelijkertijd hoopt Sjevtsova dat, als het regime valt, Navalny niet de ‘Redder van de Natie’ wordt, zoals Jeltsin dat was tijdens de staatsgreep van 1991. „Een collectief leiderschap is meer op zijn plaats, weliswaar met Navalny voorop, maar ook met politici als Kasjanov, Nemtsov, Tsjirikova, Javlinski. Anders wordt straks, als de boel echt instort, opnieuw de verwachting gewekt dat dankzij die ene leider alles wel goed zal komen. Maar als alles om één persoon draait, worden de regels niet gerespecteerd.”

Sjevtsova is ook voorstander van een ronde tafel van alle actievoerendepartijen. Die moet alvast hervormingsplannen en een nieuwe grondwet opstellen. „Wanneer het uur U aanbreekt kan het platform dan met de autoriteiten onderhandelen over garanties voor hun terugtreden.”

Wanneer dat moment aanbreekt, is onduidelijk. Maar het zou wel eens eerder kunnen zijn dan velen denken. „Vorige maand zat ik met enkele hoge ambtenaren in een panel. Onder hen bevond zich een van de beste economen van dit moment, die ongetwijfeld deel zal uitmaken van de volgende regering. Hij vertelde me dat dit regime de komende twee jaar nauwelijks kan overleven, zo slecht staat het er economisch voor.”

Ondanks al haar bedenkingen meent Sjevtsova dat de demonstraties de doodstrijd van het huidige regime hebben ingeluid. „Maar Poetin beschouwt zijn macht als persoonlijk bezit en zal er tot het einde voor vechten. Nu nog beschikt hij over een paar trucs waarmee hij de bevolking kan omkopen en de glamourrevolutie in het systeem kan integreren. Maar op een dag rest hem nog maar één middel en dat is geweld.”

Tot aan de presidentsverkiezingen van 4 maart kan er dus nog van alles gebeuren, meent Sjevtsova. „Zo kunnen de autoriteiten een terreuraanslag ensceneren, waarna de noodtoestand wordt afgekondigd en de presidentsverkiezingen voor onbepaalde tijd kunnen worden uitgesteld. Maar hoe dan ook, het blijft een feit dat de trein het station heeft verlaten. Alleen is de eindbestemming nog onduidelijk.”

    • Michel Krielaars