Omstreden studie moeheidssyndroom definitief afgevoerd

Het omstreden wetenschappelijke artikel waarin wordt beweerd dat een virus de oorzaak is van chronische vermoeidheid, kan nu echt de prullenbak in. Het Amerikaanse wetenschapsblad Science heeft de studie van Judy Mikovits en haar collega’s, die op 23 oktober 2009 in dat tijdschrift werd gepubliceerd, definitief geschrapt. Eind september werd het gewraakte artikel al gedeeltelijk teruggetrokken nadat enkele auteurs van de oorspronkelijke studie en collega’s van andere laboratoria tot de conclusie waren gekomen dat zij de eerdere resultaten niet konden reproduceren.

Mikovits trof het zogeheten Xenotrope Murine Leukemievirusachtige Virus (XMRV) aan in witte bloedcellen van patiënten met het chronisch vermoeidheidssyndroom. Bij tweederde van hen kon XMRV worden teruggevonden, schreef ze. Aan de andere kant bleek het virus nauwelijks aanwezig bij gezonde controlepersonen (slechts 3 procent). Maar meteen al na de publicatie van het artikel kwam er een storm van kritiek los op de zorgvuldigheid waarmee de studie was uitgevoerd. Het virus zou door kruisbesmetting in het laboratorium in de bloedmonsters van patiënten terecht zijn gekomen.

De redactie van Science heeft in de hele affaire een wat merkwaardige rol gespeeld. Toen twee auteurs zich vanwege het nieuwe bewijs uit de studie terugtrokken, leidde dit tot een ‘gedeeltelijke terugtrekking’ van het artikel, waarbij enkele namen moesten worden geschrapt. Bovendien gaf de redactie van Science de Mikovits-studie een ‘letter of concern’ mee, waarmee het stuk feitelijk gebrandmerkt werd als ‘mogelijk onwaar’.

Judy Mikovits werd kort daarop ontslagen bij het Whittemore Peterson Institute for Immune Disease, maar volgens de directie hield dit ontslag geen verband met de publicatie in Science.

Nu wordt het artikel helemaal geschrapt. In een toelichting laat hoofdredacteur Bruce Alberts weten dat „een meerderheid” van de auteurs van het artikel het nu eens is met terugtrekken, maar dat zij het er onderling „niet over eens kunnen worden” met welke bewoordingen dat zou moeten gebeuren. Alberts schrijft dat Science niet verwacht dat een officiële terugtrekking gesigneerd door alle auteurs erin zit. „Daarom trekken wij de publicatie redactioneel terug”, aldus Alberts.

De gang van zaken geeft een mooi inkijkje in de regelvastheid van een wetenschappelijk toptijdschrift. Als een artikel eenmaal door de peer review van vakgenoten is gekomen en in het tijdschrift is gepubliceerd, kan het alleen nog uit de annalen worden geschrapt als fraude is aangetoond of als alle auteurs van het artikel het eens worden over de terugtrekking ervan. Maar nu heeft de redactie dus toch zelf ingegrepen.