Een koele pen over de voze wereld

Nee, met het evangelie heeft de korte roman Een nieuwer testament van Hella Haasse niets te maken. Althans niet direct. Het sinds kort gekerstende Romeinse Rijk vormt er achtergrond van, maar de godsdienststrijd die in het handelingsjaar 417 na Christus voortwoekert is hoogstens het symbool van een dieper conflict.

De Romeinse prefect Hadrianus staat tegenover de gewezen dichter Claudius Claudianus, ruim tien jaar nadat diens literaire carrière plots eindigde. Hella Haasse laat de dichter, anders dan de geschiedenisboekjes, niet met zijn literaire ondergang sterven. Hij leeft voort en komt opnieuw oog in oog te staan met de man die hem ooit veroordeelde. Beiden gaan daaraan ten onder – en met hen de oude Romeinse orde.

Een nieuwer testament, verschenen in 1966, heeft altijd in de schaduw gestaan van Haasses oudere en grotere historische romans, Het woud der verwachting uit 1949 en De scharlaken stad uit 1953. Ten onrechte. Misschien gaf zij in deze korte roman wel het krachtigst uitdrukking aan het voor haar zo belangrijke thema van de buitenstaander die zoekt naar een plaats in een samenleving waarvan hij nooit zeker kan zijn.

Hadrianus en Claudius komen beiden uit Egypte maar bereiken in Rome het hoogste wat denkbaar is. De een wordt prefect, de ander de beste dichter. Maar de stabiele redelijkheid waarop de Romeinse cultuur gebouwd was en waarin beiden aanvankelijk hartstochtelijke geloven, wankelt – ondermijnd van binnenuit en van buitenaf.

Over die ineenstorting van een voos geworden wereld handelt Een nieuwer testament. Dat is in Haasses andere historische romans niet anders, maar in deze korte roman slijpt zij haar stijl en stof tot een absolute volmaaktheid. Terwijl de rede het in haar verhaal steeds meer tegen de redeloosheid moet afleggen, wordt haar schrijven er al maar preciezer en trefzekerder door.

Juist dankzij die koele pen weet Haasse het drama steeds heviger te laten woeden. In deze strijd tussen het apollinische en het dionysische wint de tweede het in het verhaal, maar het eerste wint weergaloos in de stijl en opbouw ervan. Het resultaat is een van de scherpst geslepen romans die de Nederlandse literatuur kent, afgesloten door een adembenemende slotzin.

Wie? Hella Haasse Beroemd om: Het woud der verwachting maar lees eerst: Een nieuwer testament (Querido, 158 blz. € 10,-)