De homo economicus bestaat niet

De rationele keuze is een economische mythe, schrijft Nobelprijswinnaar Daniël Kahneman, grondlegger van de gedragseconomie, in Thinking Fast and Slow, ‘het beste boek over de kredietcrisis waarin de crisis niet voorkomt.’

A combination of four pictures shows share trader Tom Holler reacting on the opening course as he sits behind his trading terminal at the Frankfurt stock exchange, October 10, 2008. REUTERS/Kai Pfaffenbach(GERMANY) REUTERS

Daniël Kahneman: Thinking Fast and Slow. Penguin, 499 blz. € 16,- Vertaald door Huizen, Peter van, Jonas De Vries als Ons feilbare Denken. Business Contact, 484 blz. € 29,95

Hoe rationeel handelt een politicus die moet bepalen hoeveel hij voor de redding van een bank moet neertellen op het moment dat financiële markten instorten en de wereldeconomie in een afgrond dreigt te glijden?

Het simpele antwoord eerder deze maand bij de parlementaire enquêtecommissie De Wit van toenmalig minister Financiën Wouter Bos was veelzeggend. De Nederlandse overheid had voor de onderhandelingen bepaald dat ze ergens tussen de 12 en 20 miljard euro wilde uitkomen. De Belgen vroegen tussen de 20 en 24 miljard euro voor dit onderdeel van Fortis. Is 16,8 miljard dan een slecht bedrag? Zeker als het niet alleen om de redding van een bank, maar voor de hele economie van een land gaat?

Het antwoord mag de Commissie De Wit proberen te geven in haar rapport dat volgend voorjaar zal verschijnen. Zonder twijfel zal de Commissie trachten een coherent verhaal te maken van wat er gebeurde in die hectische maanden dat een economisch Armageddon dreigde.

Maar bestaat dat coherente verhaal wel? We zoeken naar een rationele verklaring voor de financiële crisis van 2008 en voor het gedrag dat overheden en banken in die hectische maanden na de val van Lehman Brothers vertoonden. We willen graag een verhaal met helden en schurken.

Dat is de menselijke behoefte om de werkelijkheid te vervatten in concrete verhalen die we begrijpen, schrijft de Israëlisch-Amerikaanse psycholoog en gedragseconoom Daniel Kahneman in Thinking Fast and Slow. Daarbij schakelen we de rol van toeval en willekeur uit. De elementen die niet in ons verhaal passen negeren we bij voorkeur.

In 2002 was Kahneman samen met Vernon L. Smith Nobelprijswinnaar in de economie. Bij uitzondering wonnen gedragseconomen het van mathematische economen. Kahneman ontving de prijs voor zijn werk op het gebied van besluitvorming en onzekerheid, dat hij samen met landgenoot Amos Tversky (overleden in 1996) had ontwikkeld.

Kahneman onderscheidt ons denkstelsel in twee niet echt bestaande systemen, die echter wel vaak in de psychologie worden gehanteerd. Hij maakt ze de hoofdpersonen van zijn boek. Systeem Een werkt op basis van intuïtie en emotionele impulsen, waardoor het snel werkt en vaak effectief is. Het is ‘een machine om snel naar conclusies te springen’.

Systeem Twee werkt rationeel, gaat eerst de verschillende mogelijke antwoorden van Systeem Een checken en tracht de wereld dieper te doorgronden dan alleen op basis van onze intuïtie. Hier voeren we ingewikkelde berekeningen uit. Het is echter niet alleen langzaam, maar ook lui en heeft de neiging om te volgen wat Systeem Een ingeeft. Daardoor vertonen we vaak vooringenomen gedrag of nemen we vooringenomen standpunten in. We vergeten daarbij vaak de statistische logica.

Vrijgezel

Neem Kahnemans experiment met de fictieve persoon Linda uit de jaren zestig. Hij hield respondenten het volgende verhaal voor: ‘Linda is 30 jaar oud, vrijgezel, openhartig en heel slim. Ze is afgestudeerd in filosofie. Als student hield ze zich erg bezig met issues als discriminatie en sociale rechtvaardigheid en liep ze mee in antikernwapendemonstraties. Wat is volgens u meer waarschijnlijk: Linda is een bankemployee of Linda is een bankemployee die actief is in de feministische beweging? ‘

Het antwoord dat vrijwel iedereen gaf is dat ze een bankemployee is in de feministische beweging. Terwijl statistisch gezien de kans veel groter is dat ze een gewone bankemployee is, maar dat past niet in het verhaal dat we met Systeem Een al in onze gedachten hebben gevormd.

Of neem het volgende voorbeeld van twee problemen. 1.Wat kiest u: Ontvang 900 euro zonder meer of grijp de kans van 90 procent dat je 1000 euro krijgt. En 2. Wat kiest u: ‘Verlies zeker 900 euro of kies voor de kans van 90 procent dat u 1000 euro verliest?

In probleem 1 kiezen mensen doorgaans voor de risicomijdende optie en nemen die 900 euro. Maar in probleem 2 kiezen ze juist voor de risicovollere keuzemogelijkheid om 1000 euro te verliezen in de hoop dat ze tot die 10 procent behoren die niets verliest. Het zekere verlies dat je lijdt als je kiest om de 900 euro te betalen, werkt risicogedrag in de hand.

Het uitgangspunt van veel economische wetenschappers is dat de mens een rationeel calculerende burger (een ‘Econ’) is waardoor zijn gedrag uiteindelijk ook te voorspellen is. Die Econs moeten volgens de veel gevolgde economieleer van de University of Chicago zo min mogelijk gehinderd worden in hun keuzevrijheid, markten werken efficiënt en moeten zoveel mogelijk ongereguleerd blijven.

Kahneman verzet zich daartegen en beschrijft ons als ‘Humans’, die bij hun rationele keuzes geholpen moeten worden om vooringenomenheid en een overdaad aan zelfvertrouwen te voorkomen. Dat wil niet zeggen dat hij de mens irrationeel vindt, wel dat de beschrijving als rationeel wezen tekortschiet.

Leitmotiv in het boek is daarbij dat we met te veel zelfvertrouwen problemen te lijf gaan. Vooral de experts, zo blijkt uit experimenten. Financieel directeuren schatten de ontwikkeling van hun beurskoers op korte termijn totaal verkeerd in. Beurshandelaren denken zonder uitzondering dat ze in staat zijn beter dan de markt te functioneren en daarom allemaal recht te hebben op hun bonus. Medici schatten de slagingskans van levensreddende operaties veel hoger in dan het aantal overledenen rechtvaardigt. Van experts verwacht je niet dat ze onzeker zijn, dus construeren ze met grote stelligheid hun verhaal waaruit een groot vertrouwen blijkt. Zoals politici en bankiers ondanks signalen dat het misging, de grote crisis van 2008 niet zagen aankomen.

Met Thinking Fast and Slow heeft Kahneman het beste boek over de financiële crisis geschreven, waarin de crisis op geen enkele manier voorkomt. Er zijn in de inmiddels forse crisisbibliotheek de journalistieke boeken die de gebeurtenissen voor en tijdens de crisis vaak tot in diepste detail beschrijven. Er zijn de boeken van macro-economen die het ontstaan van de crisis trachten te analyseren, oplossingen daarvoor aandragen en voorspellen hoe lang we nog met de nasleep van deze crisis zullen worstelen.

Gedragseconomen

Maar er ontstaat ook een categorie van boeken die juist die fundamenten van de economische wetenschap aanvallen. De gedragseconomen roeren zich. Akerlof en Shiller waren daarmee in 2009 voorlopers door de term ‘animal spirits’ van Keynes te herintroduceren. Naast de rationele economische motieven worden mensen in hun analyse ook gestuurd door hun individuele gevoelens, indrukken en passies. In begrippen als vertrouwen, eerlijkheid, corruptie, asociaal gedrag, geldillusie en onze behoefte aan verhalen zien Akerlof en Shiller manifestaties van die dierlijke instincten. Dit duo gebruikt deze psychologische termen als onderbouwing voor hun economische beschrijvingen van de crisis.

Kahneman laat dat achterwege. Dat zou afbreuk doen aan de conclusies, die niet alleen in deze crisis maar in alle tijden geldig zijn. Hij is meer de psycholoog die ons denken en handelen verklaart. Niet dat van ‘anderen’ (lees politici, economen, bankiers), maar van onszelf. Zoals hij letterlijk schrijft: ‘u zult waarschijnlijk meer leren door verrassingen in uw eigen gedrag te vinden dan door verrassende feiten over mensen in het algemeen te horen.’

Kahneman zoekt aansluiting bij het gedachtegoed van Nicolas Taleb, de financiële handelaar en filosoof, in zijn boek De zwarte zwaan. Ook dat was zo’n boek dat niet de crisis zelf analyseerde, maar wel genadeloos blootlegde waar bestaande manieren van denken falen. Taleb beredeneerde dat we zó geloven in de werkelijkheid die we kennen, dat we de mogelijkheid dat er iets gebeurt wat we niet verwachten uitsluiten.

We vooronderstellen een rationaliteit, die er vaak niet is. We verwachten dat ministers en bankiers in hectische tijden, beroofd van hun slaap en opgejaagd door paniekerige financiële markten tot verstandige beslissingen komen. We vergeten dat ook bij hen Systeem Een de overhand kan krijgen over Systeem Twee.

Daarom is Kahnemans boek verplichte kost voor de Commissie De Wit. Met de aanbeveling om eerst Systeem Twee in de hersenen in te schakelen voordat ze de conclusies in hun eindrapport trekken.

    • Daan van Lent