Bankiers kiezen ook op gevoel

De rationele keuze is een mythe, schrijft Kahneman. Vaker kiezen wij uit impuls.

Hij schreef het beste boek over de kredietcrisis, waarin de crisis niet voorkomt.

MIAMI, FL - OCTOBER 28: An effigy dressed as a Wall Street banker hangs from a telephone wire on October 28, 2011 in Miami, Florida. An artist known as Above, created the installation which hangs above a mural that reads "Give a Wall St. banker enough rope and he will hang himself." Joe Raedle/Getty Images/AFP == FOR NEWSPAPERS, INTERNET, TELCOS & TELEVISION USE ONLY == AFP

Hoe rationeel handelt een politicus die moet bepalen hoeveel hij voor de redding van een bank moet neertellen als financiële markten instorten en de wereldeconomie in een afgrond dreigt te glijden? Het antwoord eerder deze maand bij de parlementaire enquêtecommissie-De Wit van toenmalig minister van Financiën Wouter Bos was veelzeggend. De Nederlandse overheid had voor de onderhandelingen bepaald dat ze ergens tussen de 12 en 20 miljard euro wilde uitkomen. De Belgen vroegen tussen de 20 en 24 miljard euro voor dit onderdeel van Fortis. Is 16,8 miljard dan een slecht bedrag? Ook als het om de redding van de hele economie van een land gaat? Het antwoord mag de Commissie De Wit gaan geven in haar rapport volgend voorjaar. Zonder twijfel zal de Commissie trachten een coherent verhaal te maken van wat er gebeurde in de maanden dat een economisch Armageddon dreigde.

Maar bestaat dat coherente verhaal wel? We zoeken naar een rationele verklaring voor de financiële crisis van 2008 en voor het gedrag dat overheden en banken in die maanden na de val van Lehman Brothers vertoonden. We willen graag een verhaal met helden en schurken. Dat is de menselijke behoefte om de werkelijkheid te vervatten in concrete verhalen die we begrijpen, schrijft de Israëlisch-Amerikaanse psycholoog en gedragseconoom Daniel Kahneman in Ons feilbare denken. Daarbij schakelen we de rol van toeval en willekeur uit.

Kahneman onderscheidt ons denkstelsel in twee niet echt bestaande systemen, die echter wel vaak in de psychologie worden gehanteerd. Hij maakt ze de hoofdpersonen van zijn boek. Systeem Eén werkt op basis van intuïtie en emotionele impulsen, waardoor het snel werkt en vaak effectief is. Systeem Twee werkt rationeel, gaat eerst de verschillende mogelijke antwoorden van Systeem Eén checken en tracht de wereld dieper te doorgronden dan alleen op basis van onze intuïtie. Hier voeren we ingewikkelde berekeningen uit. Het is echter niet alleen langzaam, maar ook lui en heeft de neiging om te volgen wat Systeem Eén ingeeft. Daardoor vertonen we vaak vooringenomen gedrag of nemen we vooringenomen standpunten in. We vergeten daarbij vaak de statistische logica.

Neem Kahnemans experiment uit de jaren zestig. Hij hield respondenten het volgende verhaal voor: ‘Linda is 30, vrijgezel, openhartig en heel slim. Ze is afgestudeerd in filosofie. Als student hield ze zich bezig met issues als discriminatie en sociale rechtvaardigheid en liep ze mee in antikernwapen-demonstraties. Wat is volgens u waarschijnlijker: Linda is bankemployee of Linda is een bankemployee die actief is in de feministische beweging?’ Bijna iedereen antwoordde dat ze een bankemployee is in de feministische beweging. Maar statistisch gezien is de kans groter dat ze een gewone bankemployee is.

Of neem het volgende voorbeeld van twee problemen. 1. Wat kiest u: Ontvang € 900 zonder meer of grijp de kans van 90% dat je € 1000 krijgt. En 2. Wat kiest u: ‘Verlies zeker € 900 of kies voor de kans van 90% dat u 1000 euro verliest? In probleem 1 kiezen mensen doorgaans voor de risicomijdende optie en nemen die € 900. Maar in probleem 2 kiezen ze juist voor de risicovollere keuzemogelijkheid om €1000 te verliezen in de hoop dat ze tot die 10% behoren die niets verliest. Het zekere verlies dat je lijdt als je kiest om de € 900 te betalen, werkt risicogedrag in de hand.

Het uitgangspunt van veel economische wetenschappers is dat de mens een rationeel calculerende burger (een Econ) is, waardoor zijn gedrag uiteindelijk ook te voorspellen is. Die Econs moeten volgens de veel gevolgde economieleer van de University of Chicago zo min mogelijk gehinderd worden in hun keuzevrijheid; markten werken efficiënt en moeten zoveel mogelijk ongereguleerd blijven.

Kahneman verzet zich daartegen en beschrijft ons als Humans, die bij hun rationele keuzes geholpen moeten worden om vooringenomenheid en een overdaad aan zelfvertrouwen te voorkomen. Dat wil niet zeggen dat hij de mens irrationeel vindt, wel dat de beschrijving als rationeel wezen tekortschiet.

Leitmotiv in het boek is daarbij dat we met te veel zelfvertrouwen problemen te lijf gaan. Vooral de experts, zo blijkt uit experimenten. Financieel directeuren schatten de ontwikkeling van hun beurskoers op korte termijn totaal verkeerd in. Beurshandelaren denken zonder uitzondering dat ze in staat zijn beter dan de markt te functioneren en daarom allemaal recht te hebben op hun bonus. Medici schatten de slagingskans van levensreddende operaties veel hoger in dan het aantal overledenen rechtvaardigt. Van experts verwacht je niet dat ze onzeker zijn, dus construeren ze met grote stelligheid hun verhaal. Zoals politici en bankiers ondanks signalen dat het misging de grote crisis van 2008 niet zagen aankomen.

Met Ons feilbare denken schreef Kahneman het beste boek over de financiële crisis, waarin de crisis op geen enkele manier voorkomt. Hij is namelijk de psycholoog die ons denken en handelen verklaart. Niet het denken van ‘anderen’ (lees: politici, economen, bankiers), maar van onszelf. Zo veronderstellen we een rationaliteit die er vaak niet is. We verwachten dat ministers en bankiers in hectische tijden, beroofd van hun slaap en opgejaagd door paniekerige financiële markten, tot verstandige beslissingen komen. We vergeten dat ook bij hen Systeem Eén de overhand kan krijgen over Systeem Twee.

Kahnemans boek is verplichte kost voor de Commissie-De Wit. Met de aanbeveling om eerst Systeem Twee in de hersenen in te schakelen voordat ze de conclusies in hun eindrapport trekken .

Daniel Kahneman: Ons Feilbare Denken. Vert. Peter van Huizen en Jonas De Vries. Business Contact, 484 blz. € 29,95