Alles begon met Spaanse Habsburgers

De globalisatie-expert Charles C. Mann (van de bestseller 1492) deed onderzoek naar de verspreiding van dieren en gewassen. En dat globalisering geen recent fenomeen is bewijst François Gipouloux in een studie over het handelsverkeer in China en Zuid-Oost Azië.

lke dag kan je er mee worden geconfronteerd: exoten, ongenode immigranten, niet verdreven door de politiek of door economische tegenslag, maar per ongeluk hier terechtgekomen. Ze wekken ergernis op omdat ze een orde verstoren of zelfs levensbedreigend zijn. De een moppert over de tsunami van halsbandparkieten in Nederland, de ander vindt een enge rivierkreeft in zijn achtertuin, de groenteman weet te vertellen van spinnen die tussen de bananen naar Europa zijn gemigreerd. ’s Zomers hebben we de eikenprocessierups of dikke knoedels lieveheersbeestjes. Om over micro-organismen maar te zwijgen, doorgaans meegenomen door een Duitse ontwikkelingswerker uit Tsjaad in bloed of darm. Het zijn alle toevallige reizigers die bij gebrek aan natuurlijke vijanden een heerlijke tijd hebben, zoals ooit de konijnen op Madeira en de ratten op Mauritius die de dodo hebben uitgeroeid.

Historisch gezien hebben deze gevolgen van de globalisering altijd bestaan. Ook dankzij wind en golven bereikten planten en dieren bij toeval gebieden waar ze een ecologisch systeem konden verstoren. Het jaartal 1493 van het laatste boek van Charles Mann is dan ook wat willekeurig. Mann is een Amerikaanse wetenschapsjournalist, werkzaam voor onder meer Science, die met zijn vorige boek 1491 veel lof oogstte (Boeken, 05-05-06). Dat boek had duidelijke grenzen: het leven van de Amerikaanse indianen in de periode vóór Columbus.

Manns nieuwe boek daarentegen is oeverloos. Het staat in het teken van de door de historicus Alfred Crosby gemunte term de ‘Columbian Exchange’. Dat slaat op de bedoelde en onbedoelde effecten van Columbus’ ontdekking van Amerika, alsof het jaar 1492 het startschot is geweest van een nooit meer geëindigde ecologische en demografische globalisering.

Manns boek staat vol meegelifte organismen, overgeplante vrucht-, boom en groentesoorten, vrijwillige en onvrijwillige getransporteerde mensen en de consequenties daarvan: epidemieën, erosie en kaalgevreten akkers. Over al deze uitwisselingen en plagen is al veel gepubliceerd, overzichtswerken en detailstudies. Malaria en gele koorts, tomaat en aardappel, guano en pinda, ze hebben alle hun biograaf gevonden.

Mann heeft die onderzoeken nog eens samen willen vatten. Dit heeft een overvol boek opgeleverd waarin hij telkens causale ketens behandelt. Alles hangt met alles samen en alle dieren en gewassen die vervoerd, verbouwd, gefokt, vrijgelaten en verhandeld werden in Noord-, Midden- en Zuid-Amerika, in Afrika en in China komen aan bod.

En dat alles begon met het Spaanse Habsburgse rijk. In dienst van de Spaanse koning ondernam Columbus zijn ontdekkingsreis. De Spanjaarden veroverden grote delen van Amerika en Mann begint zijn boek met de tabaksteelt in Amerika, en de tabaksrage in Europa en met de pendant daarvan: de onzichtbare import van malaria en gele koorts in Amerika. Dan schakelt hij over naar de zilverhandel over de Stille Oceaan tussen Spaans Amerika en de Filippijnen. Daar werd het zilver verhandeld met Chinezen tegen Aziatische producten.

Mann maakt veel werk van die zilverhandel en gaat uitvoerig in op neveneffecten daarvan, waartoe ook de import van de zoete aardappel en de maïs in China behoort. De verbouw daarvan had weer grootscheepse milieu-effecten in China die op hun beurt weer de economie en de politieke verhoudingen raakten. De effecten van twee heel verschillende producten, de aardappel en het rubber, op de demografie in het Atlantische gebied komen in een derde deel aan bod. Het laatste deel handelt over de effecten van de slavenhandel op Afrika.

Mann heeft bewonderenswaardig veel gevonden, geëxcerpeerd en gerubriceerd, maar 1493 is niet helemaal geslaagd. Ten eerste is het een boek dat voortkomt uit een reeks eerder gepubliceerde artikelen, alle met hun eigen focus en spanningsboog. Daardoor is hij in de knoop gekomen met de compositie van dit boek. Er duiken sporen op van reisverslagen en van interviews uit die stukken, die weer te summier zijn om iets toe te voegen. Ten tweede is het boek topzwaar, het bevat gewoon te veel terzijdes en wetenswaardigheden die afleiden van de hoofdlijn, die toch al gecompliceerd is omdat zowel politiek en economie als demografie en ecologie om voorrang strijden.

Daar komt nog een inhoudelijk bezwaar bij. Mann bedrijft een soort global history, maar hij laat wel een deel van de aardbol onderbelicht. De Europees-Aziatische connectie, de handel van Portugal, Nederland, Frankrijk en Engeland met Azië ontbreekt vrijwel. In zijn voorwoord en in een voetnoot midden in het boek op pagina 223 verontschuldigt Mann zich daarvoor. Spanje domineerde, schrijft hij, Portugal en Nederland waren niet zo belangrijk en ‘als journalist’ mag hij zijn eigen voorkeuren laten gelden; bovendien wilde hij het verhaal niet te gecompliceerd maken.

Spanje domineerde in de 16de eeuw inderdaad, maar die superioriteit werd door andere imperia overgenomen en het boek loopt tot diep in de 20ste eeuw. Waarschijnlijk speelt hier een rol dat Mann wel goed thuis is in de Engelstalige vakliteratuur, maar niet in die van Portugal, Frankrijk en Nederland. Het kenmerkt zowel de Amerikaan Mann als ons eigen tijdperk dat hij een zwaar accent legt op Amerika, de Stille Oceaan en China en pas in tweede instantie op het Atlantische gebied en vrijwel helemaal niet op de Europees-Aziatische handel. En zo zit de lezer met de incomplete brokken.

1493 is een rusteloos boek, boordevol interessante inzichten, wetenswaardigheden en onvoorziene, adembenemende ellende. Het geeft ook tegenwicht aan het beeld van nobele ontdekkingsreizigers, nijvere kolonisten en vrome pioniers. Maar het is toch een gemankeerde global history. Het had beter gestructureerd driemaal zo dik kunnen zijn. Of het had, ontdaan van vele weetjes en zijlijnen, tot de helft gereduceerd moeten worden.

Charles C. Mann: 1493. Hoe de wereld zich ontwikkelde na de ontdekking van Amerika (1493. Uncovering the New World Columbus Created). Vertaling Bart Voorzanger. Nieuw Amsterdam, 688 blz. € 34,95

    • Roelof van Gelder