De gevangenis is al onder ons

Fleur Agema, thans Kamerlid voor de PVV, ontwierp in 2004 een nieuw soort gevangenis. Volgens kunstenaars toont het welk gedrag in een samenleving ‘wenselijk’ is.

Nederland, Amsterdam, 21-12-2011 Katrien van Boxel speelt Fleur Agema In het Frascati theater, een stuk van Janos Staal "de maatschappij als gevangenis, politiek Kunstbezit III, Gesloten Architectuur" PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Roger Cremers - 2011

Het rechtstreeks gebruik van theater voor het aanzwengelen van politiek debat is zeldzaam sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw. Maar in een uitverkocht Frascati in Amsterdam werd gisteravond een eerlijke poging gedaan. Gesloten architectuur. Reflecties over een gesloten samenleving was de eerste helft van een project van de Rotterdamse kunstenaar Jonas Staal.

Uitgangspunt is het ontwerp dat Fleur Agema, thans Tweede Kamerlid voor de PVV, in 2004 als aankomend architect maakte voor een nieuw soort gevangenis. Elke veroordeelde zou in die structuur zich geleidelijk door wenselijk gedrag moeten emanciperen van een cel met heel weinig faciliteiten naar een afdeling van de nor met meer mogelijkheden. Agema heeft zich inmiddels gedistantieerd van dit model; zij streeft nog slechts eenvoudige opsluiting van gedetineerden na.

De avond begon met een uiteenzetting van Jonas Staal, die het gevangenismodel van Agema beschouwt als een model voor de manier waarop de ‘gewone’ samenleving is georganiseerd: de mens van de vinexwijk wordt, net als Agema’s gedetineerde, beloond voor ‘normaal’ gedrag. „De gevangenis bestaat niet langer buiten ons, wij zijn er reeds onderdeel van”, aldus Staal.

Daarna werd het thema drie maal dramatisch uitgewerkt: door een optreden van de theatergroep Wunderbaum waarin het onvermogen om nog buiten bestaande kapitalistische kaders te denken centraal stond; door de monoloog voor dame Fleur van Marijke Schermer, waarin Catrien van Boxel onder regie van Eric de Vroedt een Agema speelt die geleidelijk aan steeds gefrustreerder en radicaler wordt in haar ideeën over gewenste ‘normaliteit’; en door een indrukwekkend tableau vivant voor 18 kinderen van Alexandra Broeder.

Bij de discussie na de pauze bleek vrijwel niemand de stelling van Staal dat Agema’s gevangenis model staat voor de hedendaagse samenleving te onderschrijven. Ook een door de socioloog Merijn van Oudenampsen getrokken parallel met vooroorlogse opvoeddorpen voor ‘asocialen’ vond weinig weerklank. Het bleef een tikje onduidelijk waar de avond over ging: over de maatschappelijke ontwikkeling in het algemeen, of over euvele tendensen in het denken van de PVV? Jonas Staal is er ook de man niet naar om een debat te stroomlijnen.

Maar spannend en verrassend was de avond zeker, en tot nadenken en discussie stemmend ook. Vanavond volgt deel twee: Reflecties over een open samenleving.

De maatschappij als gevangenis, Frascati Amsterdam, 20.00 u. Inl.: theaterfrascati.nl

    • Raymond van den Boogaard