Wat Alfred I. uit 'Nooit meer slapen' verzweeg

Meer dan vier decennia zijn er verstreken sinds Nooit meer slapen (1966) van W.F. Hermans verscheen, zijn indrukwekkende roman over een vergeefse zoektocht naar de inslag van meteorieten in Lapland. Hoofdpersoon Alfred Issendorf krijgt met reisgenoot Arne onenigheid over de route. Arne vindt de dood en Alfred keert terug naar de bewoonde wereld.

In veertig jaar heeft geen literatuurwetenschapper zich de vraag gesteld die schrijfster Hella S. Haasse in 2000 in haar essay ‘Doodijs en hemelsteen’ wél stelde: „Heeft Alfred (...) Arne van de helling geduwd? Of hem, beneden in het ravijn, in de rug aangevallen?” Met andere woorden: is Alfred de moordenaar van zijn vriend Arne?

In het decembernummer van het Nieuw Letterkundig Magazijn, een uitgave van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, heropent Max van Duijn de ‘de zaak Alfred I.’. Geïnspireerd door Haasse speurt hij naar verwijzingen die kunnen duiden op de mogelijke moord. Zo stuit hij op de volgende zin: „Om half elf stappen Arne en ik voorgoed uit in Skoganvarre.” Waarom staat hier ‘voorgoed’?

Het vertelperspectief van Nooit meer slapen ligt geheel bij Alfred. Maar is hij een betrouwbare verteller? Nee, betoogt Van Duijn, want hij verzwijgt cruciale gebeurtenissen, bijvoorbeeld als hij na thuiskomst vertelt dat hij het kompas heeft weggegooid. Maar eerder laat de verteller – Alfred – de lezer weten dat hij het kompas per ongeluk in een rotsspleet heeft laten vallen.

De onbetrouwbaarheid van verteller Alfred loopt volgens Van Duijn parallel aan Hermans’ fascinatie voor bedrog die hij had in de periode dat hij de roman schreef. Van Duijn vraagt zich af: „Zou het, in dat licht bezien, voor hem niet de ultieme uitdaging zijn geweest om een romanpersonage op te voeren dat onbetrouwbaar en gevaarlijk is, zelfs een moord begaat, maar hiermee weg weet te komen ten overstaan van duizenden lezers?” Het is een spannende literaire hypothese: Hermans schreef met Nooit meer slapen een whodunnit van het hoogste literaire niveau.