Represailles van een nazi-liefje

Mephisto, Toneelgroep Maastricht, naar de roman van Klaus Mann, regie, Arie de Mol, spel: Olaf Malmberg,Hans Trentelman, Martijn van der Veen, Freek den Hartogh, Lore Dijkman, Jessie Wilms,Bram De Win,Kathrin Gramelsberger (dans), bewerking: Erik-Ward Geerlings, decor- en kostuumontwerp: Theo Tienhooven, lichtontwerp:Gé Wegman, dramaturgie: Mart-Jan Zegers, liederen: Jef Hofmeister, muziek: Ruud van der Pluijm Ben van Duin

Mephisto door Toneelgroep Maastricht. Regie: Arie de Mol. Gezien: 17/12 Theater Heerlen. Tournee t/m 23/2. ****

Groots, revolutionair theater: daarvan dromen de acteurs van het Hamburgse stadsgezelschap in de jaren twintig. De eerste voortekenen van het nationaal-socialisme zijn al in de samenleving zichtbaar. Hoe gaan de toneelspelers ermee om? De een verzet zich tegen het opkomend antisemitisme, de ander probeert op slinkse wijze in deze griezelige situatie door te blijven spelen. Want acteren, dat is geen politieke daad. Die ander, dat is de gevierde acteur Hendrik Höfgen, gemodelleerd naar een steracteur tijdens het nazisme, Gustaf Gründgens.

De worsteling tussen ambitie en geweten is de dragende kracht van het toneelstuk Mephisto, naar de gelijknamige roman uit 1936 van Klaus Mann. In de regie van Arie de Mol bij Toneelgroep Maastricht vertolkt Olaf Malmberg Höfgens dubbelhartigheid onnavolgbaar sterk en slim. Met een innemende glimlach weet hij aan de nazi-terreur te ontsnappen en bereikt hij de felbegeerde positie van intendant van het Berlijnse Staatstheater. Wie van zijn vroegere toneelvrienden trouw blijft aan het revolutionaire theater vindt de dood of wordt gemarteld. Huiveringwekkend is het moment waarop de felrode banieren met hakenkruizen omlaag rollen. De Mol schuwt terecht het grote effect niet. De toneelbewerking door Erik-Ward Geerlings van Manns boek stuurt aan op hevige confrontaties. Na eerdere opvoeringen in Nederland en de gelijknamige film Mephisto (1981) van István Szabó kiest Toneelgroep Maastricht duidelijk voor een versie waarin het complexe begrip „loyaliteit” alle aandacht krijgt. Höfgen is zelfs in staat zijn geliefde te verloochenen en treedt aan het slot in Hamlet op met een actrice aan de arm, Lotte heet ze, die een zilverstralend hakenkruis als collier draagt. Haar blonde lokken wuiven. Het enge van deze scène is dat ook de toeschouwer innerlijk verdeeld raakt: er is begrip én onbegrip voor Höfgens keuze.

In de overwegend sterke rolbezetting valt actrice Lore Dijkman op die de rol van Lotte vertolkt. In de revolutionaire tijd gleed deze vrouw af tot een derderangs actrice, en nu, als nazi-liefje, glorieert ze. Haar brandende ambitie om steractrice te worden laat geen ruimte voor politieke idealen. Waar Höfgen nog aarzelt en twijfelt, is zij rücksichtlos partijdig. Dijkman acteert gulzig de overwinning op haar vroegere collega’s: ze krult haar felrode lippen, ze is pervers in haar overgave aan het toneelspel. Haar transformatie tot actrice van glitter en wellust tussen de hakenkruizen is imposant. Alles voor het theater, met alle angstaanjagende gevolgen van dien. Deze Mephisto roept met composities van Jef Hofmeister en expressionistische beeldtaal de sfeer van de jaren dertig op. En het stelt wezenlijke vragen aan de kunsten, toen én nu: kan een kunstenaar politiek vrijblijvend zijn?

    • Kester Freriks