Mooifilmerij én drama op de Poolcirkel

Cambridge zet reportages over veldwerk op YouTube. Twee ijzige voorbeelden: IJslandse sagen en verdwijnende Inuitjagers.

Taalkundige Emily Lethbridge doorkruist IJsland, ontmoet IJslanders, maakt aantekeningen, leest een boek in de open lucht en kijkt tussendoor uit over de meest adembenemende landschappen. Ze doet onderzoek naar de rol in het IJslandse bewustzijn van de sage van Gísli Súrsson, die meer dan duizend jaar geleden geleefd moet hebben. De reportage over haar werk op het YouTube-kanaal van de universiteit van Cambridge is prachtig, maar onbevredigend.

Op het kanaal van Cambridge staan prima video’s. Daarin vertellen onderzoekers aanstekelijk over hun werk terwijl er meer te zien is dan een pratend hoofd. Geen universitaire propagandapraatjes, wel BBC-achtige kwaliteit.

De reportage over Lethbridge laat qua beelden geen kansen onbenut. Van close-ups van smeltwater via schaapjes in de wei tot weidse vergezichten – het is bijna een natuurfilm. Cambridge neemt een kwartier de tijd, veel langer dan in andere gevallen. Daarom stelt het teleur dat we alleen een ultrakorte versie horen van de sage waar het om gaat: Gísli wreekt zijn zwager, leeft enige tijd als opgejaagd wild en wordt uiteindelijk zelf gedood. Dat is alles. Terwijl er wel tijd is voor diepzinnig getuur over het landschap. Wat was er met Gísli’s zwager gebeurd? Hoe kwam Gísli zelf aan zijn einde? We vernemen het niet.

Ook blijft onduidelijk wat Lethbridge eigenlijk doet op IJsland. Ze praat met bewoners; wat voor vragen stelt ze? Ze vertelt dat de sage wordt beleefd als een verhaal van 30, 40 jaar geleden, maar is dat basiskennis of resultaat van haar onderzoek?

Beter is het verslag van antropoloog Stephen Leonard, ook uit Cambridge, die vorig jaar overwinterde bij de Innuguit in de noordelijkste permanent bewoonde nederzetting ter wereld (700 zielen), in het noordwesten van Groenland. Jonge mensen keren zich af van de ongemakken van het jagersbestaan. De cultuur gaat verloren en Leonard heeft zoveel mogelijk vastgelegd: taal, liederen, verhalen. Van de zang en dans van een bejaarde jager tot gezichtsuitdrukkingen die de functie van woorden hebben, die de onderzoeker worden bijgebracht door een klein meisje.

Leonard heeft zo te zien geen cameraploeg gehad, maar zijn beelden zijn er niet minder indrukwekkend om. Sledetochten, sneeuwlandschappen met strijklicht, jacht op narwals, een genadeloze sneeuwstorm en zelfs beelden van de deprimerende poolnacht, die volgens Leonard moeilijker te doorstaan is dan een storm.

De beelden illustreren de oorzaken van het verval: klimaatverandering, de verlokkingen van de westerse levensstijl, de Deense bijstand, waardoor jagen niet meer noodzakelijk is, en ten slotte het moderne transport waardoor mensen makkelijker wegkunnen. Oudere mannen worden verlaten door hun vrouwen omdat de laatste minder aan het jagersbestaan gehecht zijn. Een van de oude jagers voorspelt dat de nederzetting er over tien jaar niet meer zal zijn.

Herbert Blankesteijn

De video is te zien op nrc.nl/bekijks