Hoe echt is het verdriet van de Noord-Koreanen?

Het is een tafereel dat in Europa sinds de dood van Stalin (1953) niet meer gezien is. Huilende, ontroostbaar lijkende mensen na de dood van een dictator. En niet alleen in Noord-Korea wordt gerouwd om Kim Jong-il. Er zijn foto’s van een serveerster die hartverscheurend staat te huilen in een Noord-Koreaans restaurant in Peking.

Hoe betrouwbaar is dit verdriet? Uit Noord-Korea komt alleen wat het regime wil laten zien. Maar zelfs op officiële filmpjes lijkt niet iedereen meteen in de juiste huilstemming, in de lange rij rekruten.

Zijn sommige tranen echt? Of bewijs van genadeloze terreur?

Allebei, zegt de Leidse hoogleraar Korea-studies Remco Breuker. Het is deels oprecht, deels gespeeld. „Mensen weten wat van hen wordt verwacht en zetten het op een huilen.” Het is niet louter spel. „Het raakt je natuurlijk oprecht wanneer je te horen krijgt dat de man over wie je via de propaganda altijd hebt gehoord dat hij over zulke veelzijdige talenten beschikt, dood is. De traditie is bovendien om bij sterfgevallen heel vocaal je verdriet te uiten.”

Normaal wordt in Korea alleen om familie gerouwd, vooral om de dood van ouders. Maar recentelijk beschreef de Koreaanse antropoloog Heonik Kwon, hoogleraar in Edinburgh, de staatscultus in Noord-Korea als een totalitaire variant van precies die traditionele Koreaanse ouderverering waarin uitbundige rouwklachten een centrale rol spelen. De cultus vond een hoogtepunt in 1994, in de enorme rouwplechtigheden na de dood van de vorige dictator, Kim Il-sung, de vader van Kim Jong-il. Misschien was er ook oprecht ‘verdriet’, zoals een kind rouwt om de dood van een mishandelende vader of moeder.

Maar ook toen deed lang niet iedereen vrijwillig mee. In het boek Nothing to Envy. Ordinary Lives in North Korea (2009) vertellen Noord-Koreanen in het diepste geheim aan journaliste Barbara Demick dat zij in 1994 helemaal niet treurig waren, maar wel grote bedroefdheid acteerden, om problemen te voorkomen.

Of dat ook nu geldt voor de door propaganda geteisterde meerderheid van de Noord-Koreanen is onbekend. „Veel Noord-Koreanen hebben toch een gevoel van verlies”, denkt Breuker. „Zij zagen Kim als de man die al die jaren hun land veilig heeft weten te houden tegenover invallen van de buitenwereld.”

Noord-Korea: pagina 9