Zoveel gewezen koloniën, zoveel soorten Engels

Het Engels begint steeds meer op een taalfamilie te lijken. Een nieuwe atlas beschrijft 74 soorten. Enkele afwijkingen zijn subtiel, andere bijna onherkenbaar.

Het Engels is een wereldtaal, maar ook een taal die wereldwijd heel veel variatie vertoont. De Oxford English Dictionary neemt tegenwoordig ook woorden op uit meer dan zestig exotische varianten van het Engels, zoals Indiaas Engels, Ghanees Engels en Jamaicaans Engels.

Al die zogeheten World Englishes verschillen van elkaar, niet alleen in de uitspraak en de woordkeuze, maar ook grammaticaal. Sommige wijken zelfs zo sterk af van het Britse of Amerikaanse Engels dat je je kunt afvragen of het nog wel om dezelfde taal gaat.

Het Engels begint daarmee steeds meer op een taalfamilie te lijken. Dat is althans het beeld dat oprijst uit de World Atlas of Varieties of English, een online database die de grammaticale eigenaardigheden van 74 verschillende soorten Engels in beeld brengt. Sommige van die eigenaardigheden zijn vrij subtiel. In Australië zeggen ze niet ‘Shall I call a taxi?’, maar ‘Will I call a taxi?’ In India zeggen ze ‘He has left, isn’t it?’ in plaats van ‘He has left, hasn’t he?’

In sommige varianten is het ‘Us are talking’ en ‘What are you wanting?’ Dat is al wat minder subtiel. In Jamaica gaan ze nog wat verder. Vergelijk het Jamaicaanse ‘Di uman sel wan mango’ maar eens met het Engelse ‘The woman sells a mango’. Of ‘Mi a di tiitsja’ met ‘I am the teacher’. En in Sierra Leone is het Engels bijna niet terug te herkennen: ‘Orayt, wi go tok bak’ (‘Allright, we will talk again’, letterlijk ‘we go talk back’).

Bijzonder aan dit World Atlas project is dat naast alle regionale varianten van het Engels ook de op het Engels gebaseerde pidgins en creooltalen zijn opgenomen. Die pidgins zijn vormen van gebroken Engels die gebruikt worden tussen mensen die elkaars taal niet spreken. Uit dergelijke pidgins hebben zich in de loop der tijd, bijvoorbeeld in de periode van de slavernij, nieuwe volwaardige talen ontwikkeld. Die gebruiken de Engelse woorden, vaak in verbasterde vorm, en hebben daarnaast een sterk vereenvoudigde grammatica, of zelfs een grammatica die nog maar weinig te maken heeft met de grammatica van het Engels. Tot deze ‘creooltalen’ behoren onder meer het Surinaams (Sranantongo) en het Krio, een extreem verbasterd Engels dat de moedertaal is van ongeveer 400 duizend mensen in Sierra Leone.

Het verschil tussen regionale varianten van het Engels en op het Engels gebaseerde creooltalen blijkt niet altijd zo groot te zijn als vaak gedacht wordt. Bernd Kortmann, een van de samenstellers van de World Atlas, berekende (met behulp van multidimensional scaling) hoe ver al die taalvarianten en talen grammaticaal van elkaar af staan. Dan blijkt bijvoorbeeld dat de Ghanese variant van het Engels, die vooral als tweede taal fungeert, in grammaticaal opzicht bijna net zo eigenzinnig is als het Jamaicaans Creole (een creooltaal). Ook in gewone exotische varianten van het Engels kunnen zich dus sterke vereenvoudigingen voordoen, die in de buurt komen van wat in creooltalen gebeurt.

Als Nederlandstalige kun je je daar ook wel iets bij voorstellen. ‘Ons’ Afrikaans is ook zo’n typisch tussengeval: een volle dochter van het Nederlands, met daarnaast kenmerken van een creooltaal. Het Afrikaans is gevormd door zowel mensen die nakomelingen waren van Nederlandstaligen als mensen die aanvankelijk maar heel gebrekkig Nederlands spraken.

In veel landen bestaan nu ook twee varianten van het Engels naast elkaar. In Jamaica, Ghana en Nigeria spreekt de bovenlaag een soort lokaal Engels als tweede taal. Daarnaast spreekt een deel van de bevolking een op het Engels gebaseerde creooltaal als moedertaal. In die landen zou in theorie, vergelijkbaar met wat bij het Afrikaans gebeurd is, een variant van het Engels kunnen ontstaan die half Engels is en half creooltaal.

De database/atlas is te raadplegen op www.ewave-atlas.org

‘Mi a di tiitsja’

(I am the teacher)

Engels uit Jamaica

‘Orayt, wi go tok bak’

(Alright, we will talk again)

Engels uit Sierra Leone

    • Berthold van Maris