Politiek is theater. Zorg dat je dat vak verstaat, betoogde Václav Havel

Politiek zonder een begin, midden en einde, zonder expositie, zonder loutering, zonder gradaties en suggestiviteit, zonder de transcendentie die zich ontwikkelt tot echt drama, met echte mensen, in een getuigenis van de wereld, is een gecastreerde, tandeloze politiek.

Met deze woorden zette de Tsjech Václav Havel in 1997 het verschil tussen bureaucratische politiek en bevlogen politiek op schrift. In dat laatste blonk de gisteren overleden hervormer niet alleen als dissident uit, maar ook als staatsman. Of zoals historicus Timothy Garton Ash gisteren schreef: “Hij werd de leidende acteur en regisseur van een toneelstuk dat de geschiedenis veranderde.”

Een verwijzing naar zijn oorspronkelijke beroep, toneelschrijver. Een kunst die Havel (1936 – 2011) altijd bleef uitoefenen. Het Vertrek, zijn laatste werk, handelt over een ex-kanselier die met lede ogen aanziet hoe zijn politieke wereld door anderen afgebroken wordt. Het Tuinfeest, zijn eerste toneelstuk, handelt over een jongeman die zich voegt naar communistisch juk om maatschappelijk carrière te maken. Iets waar hij tegen ageerde: het systeem mag de integriteit van de enkeling niet aantasten.

Reageer niet op omstandigheden, creëer ze

Drama waarmee Havel niet alleen zijn eigen leven, maar ook de toekomst van zijn medeburgers verkende. Morele dilemma’s ontrafelde hij voordat ze zich voordeden. Havel hield zichzelf en het publiek een spiegel voor: ironisch doch dwingend. Hij leefde zijn leven als een acteur, waarover hij zelf de regie nam. In zijn hoofd welteverstaan, want de sovjetdictatuur legde hem alle mogelijke beperkingen op: detentie, continu observatie.

Uiteindelijk werd zijn verbeelding werkelijkheid. Havel deed niet alleen mee aan een revolutie, hij was de revolutie. Het onmogelijke maakte hij mogelijk. Met het essay ‘De macht van de machtelozen’ rekende hij af met ‘leven in een leugen’. De leugen van de communistische heilstaat.

“Wat ik predik kan ik niet altijd praktiseren”, erkende Havel in reactie op een betoog waarin een strikte scheiding tussen politiek en theater beleden werd. “Maar ik weet heel goed waaraan politieke acties moeten voldoen: richting, structuur, logica: in tijd en ruimte. Ontbreekt het hieraan, dan vervalt politiek in reacties op omstandigheden.”

Havel creëerde de omstandigheden. Creëerde het publiek dat hem tot leider verkoos. Hij ging verder dan het huidige adagium ‘gewoon, omdat het kan’, hij beoefende ‘de kunst van het onmogelijke’.

Het klapvee is verantwoordelijk

Tegelijkertijd wist Havel heel goed dat theatrale politiek verkeerd ingezet kan worden. Een bizar toneelstuk is geen bedreiging, schreef hij. “Maar een bizarre uitvoering van een politiek fanaticus kan miljoenen in een ramp storten.” Daar hebben we helaas een voorbeeld van: onze oosterburen ‘hebben niet geweten’ wat hun voormalige theaterheld van plan was met de joden. Hitlers verbeelding ontwikkelde zich tot genocide, met echte gaskamers, echte doden.

Maar die verschrikking mocht volgens Havel niet leiden tot een afwijzing van dramaturgische politici. “Het theater van de politiek stelt permanente eisen aan ons allen: toneelschrijvers, acteurs en het publiek - ons gezond verstand, ons relativeringsvermogen, onze verantwoordelijkheid, onze goede smaak en ons geweten.”

Ga voor de kijkcijfers, daarvoor ben je politicus

Alle politici zijn acteurs, vond Havel. Of ze het nu willen of niet. Politici die zich niet wagen aan het dramatiseren van de werkelijkheid, het simplificeren van situaties, het schetsen van vergezichten, zijn - zogezegd - niet in staat mensen te mobiliseren, in hun hart te raken. “Theater is gewoonweg het vermogen om te generaliseren en de orde van onzichtbare dingen begrijpelijk te maken.” Met dit inzicht toonde Havel dat ook hij afhankelijk is - afhankelijk van de media, het venster tussen volk en politiek.

Toevallig sluit het Kerstnummer van Vrij Nederland hier naadloos op aan. ‘Scoren in de talkshow’, luidt de aankondiging van een artikel. De redacteuren Margalith Kleijwegt en Max van Weezel nemen een kijkje in de keuken van actualiteitenprogramma’s als De Wereld Draait Door en Pauw & Witteman. Wanneer zapt een kijker weg? Ligt het aan het gespreksonderwerp of aan een concurrerend programma op een andere zender? Alles wordt gemeten en op gemeten cijfers wordt geanticipeerd. “Marijnissen is een A-merk”, zegt Bert van der Veer, regisseur van Pauw & Witteman, over de voormalig SP-fractievoorzitter die nu op tv ruimte maakt voor opvolger Emile Roemer.

Doe je nog wel eens wat? Ik zie je nooit op tv

Het A-merk onthult zijn geheim: “Je moet overal antwoord op geven, ook op onwelvallige vragen. Je moet niets uit de weg gaan. Te veel journalisten laten hun oren hangen naar politici, zeker als het om bewindslieden gaat. Er wordt vaak rekening gehouden met hun nukken en wensen, maar die zouden niet relevant moeten zijn.” Marijnissen meent dat talkshows bevorderlijk zijn voor de democratie. “Dankzij hen is politiek voor het gewone volk een issue geworden. Dat zie ik liever dan dat mensen zich apathisch afkeren van wet er in Den Haag gebeurt.”

Arie Slob, fractievoorzitter van de ChristenUnie, heeft het nakijken. Hem zie je zelden. Maar ook hij heeft geleerd. “Je kunt als Kamerlid keihard werken, maar je moet af en toe op televisie. Zonder de media ben je niets. Je electoraat moet niet alleen weten wat je doet, ze moeten er ook een goed gevoel over hebben.” Laatst had hij een wake-up call. “Ik werd op het station van Den Haag staande gehouden. Iemand uit onze achterban vroeg: doe je nog wel eens wat? Ik zie je nooit op televisie. Die week had ik me rot gewerkt, moeilijke debatten gevoerd, amendementen ingediend. Op dat moment besefte ik meer dan ooit: als je niet op tv komt, besta je niet.”

Slob is geen schreeuwer, geen stemmingmaker. Maar de wetten van Havel, zelf ook niet iemand die zijn stem verhief, leren dat zulks niet nodig is om je idealen over te brengen. Geloof in wat je verkondigt, leef naar de utopie, belichaam die utopie, trek je niets aan van ‘het-kan niet-gilde’. Maak je idealen behapbaar, kies de juiste woorden, raak een snaar, wees volksvertegenwoordiger, heb lak aan doorrekenaars van planbureaus.

Groepsmisdaad is individuele misdaad

Fact-free-politics, noemen sceptici dit. En daarom heten ze sceptici, controleurs van de macht: journalisten, maar ook ambtenaren en juristen die de wetboeken uit hun hoofd kennen. Een belangrijke taak, maar de ware politicus denkt, schrijft en spreekt, niet gehinderd door enig statuut. Het is de kijker, de lezer, die zijn verstand erbij moet houden.

Hij maakt het verschil: als kiezer, verzetsstrijder of sympathisant. Maar de politicus weet: ik heb met groepen te maken, groepen die liever leven in een leugen, dan dat ze vechten voor een beter leven. Individuen ook, zoals de filosofie van Hannah Arendt leert. Individuen die geneigd zijn het kwade te doen omdat het systeem ze voorhoudt dat collectief kwaad niet terug te voeren is op een individuele misdaad.

De kunst van het onmogelijke bedrijven, dát is de plicht van de politicus. Of zoals Havel inpeperde: “Alle politici, ook degenen die het theatrale als overbodig beschouwen, zijn ongewild acteurs, toneelschrijvers, regisseurs en volksvermakers.” Daartegenover staat de kunst van het klappen. Of beter gezegd: de handen in de broekzakken houden als er een gek op het podium staat.

Eerder in deze serie:
Geef communisme een tweede kans. Echt, nu zijn we er wel klaar voor
Vijf tips om een dictatuur coupbestendig te maken
Echte held strijkt niet met eer. In de politiek komen daar ongelukken van
Gekken aan het roer. Helemaal niet zo’n slecht idee
Waardevrije wetenschap? Dan ook feitenvrije politiek
Niet doceren, maar indoctrineren. Schoolboeken als politiek instrument
Academici worstelen met advieswerk voor Gaddafi
Diederik Stapel en het ik-weet-het-toch-wel-syndroom
Politiek heeft draaikonten nodig. Naar voorbeeld van Lincoln
Zestien miljoen ‘milieuwetenschappers’
Politiek, schaf commissies af en zet de burger aan het werk
Wie geen gelijk krijgt, kan altijd nog de wetenschap opheffen
Japan slaat PR nucleaire industrie uit het lood