Havel wist wanneer hij op moest staan

Op het plein waar Havel de Fluwelen Revolutie inleidde rouwden nu vele Tsjechen.

Václav Havel heeft een bepalende rol gespeeld in de architectuur van Europa.

Presidential candidate Vaclav Havel waves to his supporters from a balcony in Prague in this December 19, 1989 file photo. Havel, a dissident playwright who was jailed by Communists and then went on to lead the bloodless "Velvet Revolution" and become Czech president, died at 75 on December 18, 2011. REUTERS/Petar Kujundzic/Files (CZECH REPUBLIC - Tags: POLITICS OBITUARY) REUTERS

„Niemand heeft zich zo bekommerd om onze vrijheid en democratie als Václav Havel”, schreef het Tsjechische opinieweekblad Respekt op zijn website, zodra het nieuws van Havels dood zondag bekend was geworden. Het blad maakte een diepe buiging naar de Tsjechische schrijver/dissident/president, het gezicht van de Fluwelen Revolutie, die eind 1989 een einde maakte aan meer dan veertig jaar communistische dictatuur. En die een visie uitdroeg over Europa die de grenzen van het kleine Tsjechië ver overschreed.

Havel was een paar uur eerder in zijn buitenhuisje in Hradacek overleden aan de gevolgen van zijn zoveelste longontsteking, 75 jaar oud. Ver van de Tsjechische politiek. De laatste keer dat hij naar de Tsjechische hoofdstad Praag reisde was om de dalai lama te ontmoeten, een paar dagen voor zijn dood. Mensenrechten verdwijnen wereldwijd van de politieke agenda maar dissidenten in Tibet, Birma, Cuba, Wit-Rusland en Rusland konden – letterlijk tot zijn laatste adem – rekenen op de Tsjechische oud-president. „Hij wist wanneer hij op moest staan”, schreef weekblad Respekt.

Toneelschrijver Václav Havel was de eerste om te onderkennen dat zijn leven op een absurdistisch stuk leek dat hij zelf had kunnen schrijven. Niet alleen in zijn strijd tegen de sovjetdictatuur, maar ook in die tegen de Tsjechische kleinburgerlijkheid. Cecháckovství: ‘Tsjechisch gedoe’, zoals hij dat noemde.

De fijnzinnige intellectueel Václav Havel is ver boven dat Tsjechisch gedoe uitgestegen een heeft een bepalende rol gespeeld in de architectuur van het Europa van na de val van de Muur. In 1990 leidde hij zijn land uit het Warschaupact, de militaire alliantie van het Oostblok. In 1999 werd Tsjechië samen met Polen en Hongarije lid van de NAVO. In mei 2004 volgde het lidmaatschap van de Europese Unie.

Václav Havel wordt geboren op 5 oktober 1936, in een welgestelde, intellectuele familie in Praag. Zijn vader is projectontwikkelaar. Als hij in 1951 van school komt zijn de communisten aan de macht en mag hij vanwege zijn burgerlijke achtergrond niet studeren. Na zijn diensttijd gaat Havel als toneelknecht aan de slag in een theater en hij begint aan een schriftelijke cursus toneel. Zijn eerste stuk (Tuinfeest) wordt in 1963 opgevoerd.

Na de Praagse Lente en de gewelddadige reactie van Moskou op deze poging tot democratisering van het communisme in 1968, mag Havel niet meer worden opgevoerd. Samen met zijn vrouw Olga verzet hij zich tegen de politieke onderdrukking die volgt, met brieven en verklaringen. Het is de tijd van de zogeheten ‘normalisatie’. In 1977 is Havel een van de grondleggers van Charta ’77, de Tsjechoslowaakse dissidentenbeweging die strijdt tegen totalitaire onderdrukking en schending van mensenrechten.

Havel wordt woordvoerder. In 1979 wordt hij voor het eerst opgepakt. In totaal brengt hij vijf jaar van zijn leven achter de tralies door wegens dissidente activiteiten. In zijn beroemd geworden Brieven aan Olga beschrijft hij het leven in de gevangenis en maakt minutieuze analyses van hoe macht werkt. Hier ontwikkelt hij zijn visie op hoe een vrije, democratische samenleving eruit moet zien. Alles wat hij in zijn latere leven zal zeggen over onderwerpen als burger, staat en macht, brengt hij hier al onder woorden.

Tien jaar later, op 21 november 1989 verschijnt Havel voor meer dan honderdduizend demonstranten op het Wenceslasplein in Praag. Verlegen en bijna mompelend vertelt hij, met zijn kenmerkende monotone stemgeluid, dat de nog altijd verboden oppositie een politieke beweging heeft opgericht, het Burgerforum .

Het is een historisch moment. De Fluwelen Revolutie is begonnen. Dissidenten, acteurs en studenten voeren het protest aan tegen de communistische overheersing. Drommen arbeiders sluiten zich aan. In Berlijn is de muur een paar weken eerder gevallen. Ook in Polen en Hongarije hebben de communisten de alleenheerschappij op moeten geven. Tsjechoslowakije is een van de laatste bolwerken, maar het wankelt. De grote vraag is of de communistische partij opnieuw hard zal ingrijpen.

Maar de communisten blijken uitgespeeld. „Havel, Havel”, roept een handjevol demonstranten. „Havel, Havel”, neemt de massa over. De revolutie is niet meer te houden. De communisten vertrekken zonder slag of stoot. Op het plein is nog geen struikje geknakt. Dissident en toneelschrijver Havel is de morele winnaar.

Nog voor het einde van het jaar wordt Havel, als kandidaat van het Burgerforum, door het federale parlement van Tsjechoslowakije tot president gekozen. Hij belooft vrije verkiezingen en een half jaar later kiest een nieuw, vrij gekozen parlement hem opnieuw als president.

Zijn politieke carrière is definitief begonnen. Hij probeert er een eigen, intellectuele draai aan te geven. Op de statige Praagse Burcht, de zetel van de president, neemt een bonte stoet alternatievelingen in spijkerbroeken en met ringetjes in het oor zijn intrek. Frank Zappa, Mike Jagger en Joan Baez treden er op.

In 1992 begint Slowakije zich te roeren. De Slowaken voelen zich achtergesteld binnen de Tsjechoslowaakse federatie. Twee opkomende politici ruiken hun kans: premier Václav Klaus van Tsjechië en premier Vladimír Meciar van Slowakije gooien het op een akkoordje en de federatie wordt op 1 januari 1993 gesplitst. Klaus bouwt een stevige machtsbasis op het nieuwe wildwestkapitalisme in Tsjechië, Meciar zoekt zijn heil in nationalisme en keert zich van de wereld af. Havel wordt in januari 1993 voor de derde keer president, nu van de onafhankelijke Tsjechische Republiek. Voor de intellectueel op de Burcht breekt een moeilijke periode aan. Hij ziet Tsjechië verworden tot een materialistische, oppervlakkige markteconomie, maar als ‘ceremonieel’ president kan hij weinig doen. Hij moet toezien hoe de gewiekste politicus Klaus de Tsjechische kleinburgerlijkheid bespeelt en zijn machtsbasis vergroot. Er ontstaat een strijd tussen de twee Václavs: de intolerante, agressieve, populistische premier Klaus tegenover de intellectuele, bevlogen maar ook aarzelende en steeds minder vitale president Havel.

In 1997 wordt bij de president kanker vastgesteld. Zijn rol lijkt uitgespeeld als hij een zware longoperatie moet ondergaan. Praag gonst van de boosaardige roddels. Over de president, over zijn nieuwe vrouw, de actrice Dagmar Veskrnova – Olga was een jaar eerder zelf aan kanker overleden – en over politieke schandalen. In 1998 begint Václav Havel, ernstig ziek, aan zijn laatste termijn. Hij weigert op te geven totdat het nieuwe Europa vorm heeft gekregen en hij zeker weet dat zijn land, en het hele voormalig Oostblok, stevig is ingebed in de Europese Unie en de NAVO.

Dat heeft hij ruimschoots gehaald. Eind 2002 is Havel in zijn eigen Praag de trotse voorzitter van de eerste NAVO-top die achter het voormalige IJzeren Gordijn wordt gehouden.

Op 2 februari 2003 legt hij het presidentschap neer. Václav Klaus, zijn grote tegenspeler volgt hem op. Vanaf de burcht gaat een anti-Europese wind waaien. ‘Tsjechisch gedoe’ krijgt de overhand.

Oud-president Havel trekt zich terug in zijn buitenhuis. In 2007 publiceert hij, na 18 jaar, weer een toneelstuk: Het Vertrek. Het is het verhaal van een kanselier die de macht moet opgeven en zijn wereld uiteen ziet vallen.

In datzelfde buitenhuis is hij zondag in alle vroegte overleden.