De os en de ezel zijn het schorriemorrie van de kerststal

De kerststalletjes worden weer van zolder gehaald, de bijbehorende os en de ezel uitgepakt. Maar die beesten komen niet voor in het Bijbelverhaal over de geboorte van Christus. Paul le Blanc (1948) weet van veel bekende kerstafbeeldingen waar ze op teruggaan. Hij was lang universitair docent kunstgeschiedenis van de Middeleeuwen, en is nu zelfstandig adviseur voor musea en monumentenzorg

De Bijbel is toch dé bron voor het kerstverhaal?

„Het Nieuwe Testament vertelt natuurlijk het mooie verhaal van Jozef en Maria die naar Betlehem vertrokken voor de volkstelling – en dan blijkt zij zwanger. Jozef twijfelt vervolgens wat hij moet doen: verdergaan of haar aanklagen? Want van hem is het kind niet. Maar dan verschijnt er een engel in zijn droom, en die zegt dat het allemaal oké is en dat het goed zal komen. Vervolgens horen we dat er geen plek is in ‘de herberg’ – dat zal een pleisterplaats voor karavanen zijn geweest – en dan komt het kindje Jezus ter wereld, dat in een voederbak, een kribbe wordt gelegd. Meer wordt er niet verteld. Betlehem, een voederbak, en oh ja, de herdertjes die bij nachte in het veld lagen. Dat is het dan wel.

Van Jozef wordt trouwens vaak een oude man gemaakt: dat maakt het begrijpelijker dat Maria maar maagd bleef.”

Waar komen de andere verhalen dan vandaan?

Naast de officiële, canonieke evangeliën, zijn er ook evangeliën die de kerk niet erkent, en apocrief noemt. Maar dat zijn vaak wel populaire verhalen. De theologie speelt ook een rol, zoals de discussie over hoe menselijk Christus was. Was hij puur goddelijk, dan had Maria bij de geboorte niet geleden, maar was hij een mens, dan had ze barensweeën gehad. In de orthodoxe kunst ligt de nadruk op dat laatste, en wordt Maria meestal liggend, op een ovalen mat, een bakermat, afgebeeld. Bij ons in het Westen zit of knielt ze. En nog een andere bron zijn mensen, vaak heiligen, die visioenen hebben gehad.”

Wie hadden er visioenen?

„Onder anderen de heilige Birgitta van Zweden. Die trok in de veertiende eeuw naar Betlehem, en kreeg daar een visioen van hoe de geboorte verliep. Sindsdien wordt Maria vaak afgebeeld in een witte mantel, met lange, glanzend gouden haren.”

En waar komen de os en de ezel vandaan?

„Men ging vaak in het Oude Testament op zoek naar voorafschaduwingen van de dingen die in het Nieuwe Testament gebeuren. In het Oude Testament is sprake van een verlosser die geopenbaard zal worden ‘in het midden van twee dieren’, een foute vertalingen trouwens. En elders, bij Jesaiah die zich beklaagt, gaat het over een os en een ezel. Die twee zijn gecombineerd. Al sinds de derde eeuw worden de os en de ezel afgebeeld. Overigens is os en ezel in het Hebreeuws sjorim cha morim, via het Jiddisch is dat ons woord schorriemorrie geworden. Er staat dus schorriemorrie in de stal.”

Liesbeth Koenen

Morgen spreekt drs. Paul le Blanc over ‘Kerst in de kunst – over volksverhalen en visioenen’. 20.00 uur, Studentenkerk, Erasmuslaan 9A, Nijmegen. Toegang: € 9,50, studenten gratis.

    • Liesbeth Koenen