Groningen is Van Twistmoe

Hij was de gevierde directeur van het Groninger Museum. Nu dringen politici aan op zijn vertrek. Wat is er gebeurd met Kees van Twist?

Nederland - Groningen - 08-06-2009 Groninger Museum. Directeur Kees van Twist , op de voorgrond repartie scheuren en de verkleurde achtergevel. Het Groninger Museum wil een grootscheepse renovatie. Foto: Sake Elzinga

Topmodel Naomi Campbell was er, succesauteur Annie Cohen-Solal ook. Ze kwamen vorig weekend op uitnodiging van directeur Kees van Twist naar het Groninger Museum, voor de expositie van modeontwerper Azzedine Alaïa. De op de opening geserveerde gebakjes droegen de naam van Alaïa, Le Monde en CNN deden verslag.

Het was niet de eerste keer dat er celebrities kwamen. In 2000 kwam Bono, drie jaar later luisterde Joan Collins Fatale Vrouwen op en opende de Russische oud-president Gorbatsjov Het Russische Landschap. „Kees van Twist verbindt entertainment met kunst en dat is uniek in de Nederlandse museumwereld”, zegt Ann Demeester, directeur van kunstinstelling De Appel en lid van de raad van toezicht van het museum. „Stad en museum hadden daar baat bij.”

Vriend en vijand zijn het eens: Kees van Twist bracht glamour naar Groningen. Hij wordt omschreven als charmant, enthousiasmerend, en iemand die honderdduizenden bezoekers wist te trekken met exposities zoals in 2002 Het geheim van Rusland, toen op schilderijen van Ilja Repin 200.000 bezoekers afkwamen.

Mensen die met hem samenwerkten, typeren Van Twist als een gangmaker. Dat was hij al op de middelbare school in Harlingen, waar hij de bonte avonden hielp organiseren. Zelf zegt hij: „Ik hou ervan ontmoetingen tussen mensen te organiseren.” Hij is ook een man die met veel wegkomt. Zo komt hij altijd te laat op afspraken, zegt een vriend, maar dat wordt hem vergeven. Mensen kunnen hem moeilijk iets weigeren. Toen hij in 2008 naar New York ging, als ambassaderaad culturele aangelegenheden, gaf de raad van toezicht hem een terugkeergarantie.

In het verleden kreeg Van Twist het voor elkaar dat provincie en gemeente geld bijlegden, toen zijn museum de begroting overschreed. Na zijn aantreden in 1999, toen er een tekort was van twee miljoen gulden, gaven gemeente en provincie miljoenen extra. In 2005, na een expositie met tegenvallende bezoekcijfers, sprong de provincie weer bij. Begin dit jaar vroeg Van Twist de gemeente een voorschot om een liquiditeitsprobleem op te lossen.

„Geld heeft niet de eerste prioriteit van Van Twist”, zegt Eddy de Jonge, tot 2005 zakelijk directeur van het museum. „Daar heeft hij zijn mensen voor. Hij gaat meer voor de uitstraling.” De Jonge wijst erop dat Van Twist, met wie hij zes jaar werkte, wel veel geld van derden binnenhaalde, onder meer voor de verbouwing in 2010. „Het museum staat er tiptop bij, dat is aan hem te danken.”

Maar nu lijken financiële tekorten Van Twist zijn positie te kosten. Op de begroting is een gat van ten minste 600.000 euro. In oktober eiste de gemeente dat er een zakelijk directeur kwam, omdat het museum „niet meer ‘in control’ was”, zegt cultuurwethouder Ton Schroor (D66). Dat werd George Verberg, oud-Gasuniedirecteur, die in de raad van toezicht zat. Hij werd deze week benoemd tot algemeen directeur, Van Twist bleef artistiek directeur. Maar ook die positie lijkt onhoudbaar. Burgemeester Rehwinkel (PvdA) zinspeelt op zijn vertrek. Zelf zegt Van Twist dat als de politiek hem weg wil, hij opstapt.

In de Groninger gemeenteraad zijn oppositiepartij VVD en collegepartij SP Van Twist al langer beu. „Van Twist maakt fantastische exposities en weet vooraanstaande mensen hierheen te halen”, zegt VVD-fractievoorzitter Joost van Keulen, „maar hij veroorzaakt ook gigantische tekorten.” SP-raadslid Ria Rademaker zegt: „Financieel heeft hij gefaald. Zo lang Van Twist er zit, gaat er wat ons betreft geen euro meer naar het Groninger Museum.”

Van Keulen vindt dat Van Twist „nogal hautain en arrogant kan overkomen en laatdunkend tegenover de mensen van wie hij afhankelijk is”. Het stak politici dat Van Twist dit voorjaar vanaf Ibiza, waar hij een vakantiehuis heeft, meldde dat hij financiële steun nodig had. „Vrij bijzonder”, vindt Rademaker. „Vorig jaar moesten we ook al uit de krant vernemen dat hij geld nodig had voor de verbouwing.” Van Twist zegt juist dat hij de gemeenteraad voortdurend heeft geïnformeerd.

Han Steenbruggen, oud-conservator in het Groninger Museum en nu directeur van Museum Belvédère in Oranjewoud spreekt van „een hetze”. „Als dit tien jaar geleden was gebeurd, was er niets in de pers gekomen. Het lijkt erop dat Kees niet meer zo lekker ligt.” Henk van Os, vriend van Van Twist en oud-directeur van het Rijksmuseum: „Kees heeft altijd gezorgd voor een feestelijk Groningen. Nu is er een politieke sfeerverschuiving en wordt de rekening bij hem gelegd.” Van Os adviseerde de raad van toezicht bij de benoeming van Van Twist die hij kende omdat ze samen tv-programma’s maakten. Hij omschrijft hem als „een buitengewoon enthousiast mens die je altijd het gevoel geeft dat er om de volgende hoek een geweldige verrassing is.”

Van Os begreep dat het tussen Van Twist en de politiek niet meer boterde vanaf het moment dat hij naar de Verenigde Staten vertrok, in 2008. „Zijn stijl is: ik kwam, ik zag en ik overwon, en dat werkt niet eindeloos.” Oud-conservator Steenbruggen: „Hij had niet terug moeten komen na de VS. Dan was hij de geschiedenis in gegaan als de beste directeur van het museum ooit. De laatste drie jaar kon hij niet veel meer toevoegen. De magie leek uitgewerkt.”

Volgens politici is er meer aan de hand. VVD-Statenlid Hein Hilarides vindt dat Van Twist de laatste twee jaar te weinig weerwoord kreeg, omdat een financieel directeur ontbrak. „Er is wel een boekhouder, maar die staat drie stapjes lager, die voert uit.” Van 2005 tot 2010 was Patty Wageman financieel directeur. Sinds augustus dit jaar is ze dat bij Museum Boijmans. Wageman stapte in 2010 uit de directie en werd hoofd internationale exposities bij het Groninger Museum. Waarom ze niet langer directeur wilde zijn, licht ze niet toe. Ze noemt Van Twist een aimabele man. „Hij gaat goed met mensen om.” De vraag of hij goed met geld omgaat, wil ze niet beantwoorden.

Volgens Verberg werd Wageman niet opgevolgd om kosten te besparen. Juist in die afgelopen twee jaar kwamen de financiële problemen. Verberg: „Er ontstond een enorm liquiditeitstekort. Sponsoren zijn moeilijker te binden door de crisis, de verbouwing viel, zoals veel verbouwingen, duurder uit en we hebben geen vermogen. Een opeenstapeling.” Het brengt Statenlid Hilarides tot de conclusie: „Van Twist is uitermate voorkomend, flamboyant en gedreven, maar financieel naïef.”

Ann Demeester noemt de situatie „heel pijnlijk en treurig”. „Maar alleen een schuldige aanwijzen biedt geen oplossing. Een doorstart is nodig.” Van Twist zelf zegt dat hij een „voortreffelijke financiële controller” heeft, maar dat het achteraf toch verstandiger was geweest om een zakelijk directeur te hebben. „We dachten: zo’n kleine organisatie moet je niet topzwaar maken. Maar de markt is veranderd. We hadden grote projecten, zoals de verbouwing, scherper in de gaten moeten houden. Maar die tegenvallers hadden we in betere tijden kunnen opvangen. Er is zoiets als keepersgeluk maar ook keeperspech. Misschien is Groningen een beetje Van Twistmoe en moet ik naar de volgende uitdaging.”