De herrijzenis van een bibliotheek

Filosofie Lang dreigde de Bibliotheca Philosophica Hermetica uit elkaar te vallen. Nu gaat de wereldvermaarde boekencollectie van verzamelaar Joost Ritman weer open. “Dit is een ambassade van de vrije geest.”

Claudia Kammer

Amsterdam 7-12-2011 Bibliotheca Philosophica Hermetica van Joost Ritman Foto NRC H'Blad Maurice Boyer

In de Bibliotheca Philosophica Hermetica in Amsterdam staan twee borstbeelden. Ze stellen Cosimo de Medici en zijn kleinzoon Lorenzo voor, 15de-eeuwse Florentijnse bankiers die belangrijke begunstigers waren van kunst en wetenschap. Voormalig zakenman Joost Ritman (70), stichter en eigenaar van de Bibliotheca Philosophica Hermetica, laat zich door hen inspireren.

Cosimo ‘de Oude’ liet rond 1462 een verzameling Griekse geschriften in het Latijn vertalen die uit Alexandrië waren meegenomen door een monnik. Men dacht dat de teksten in de Oudheid waren geschreven door de Egyptische wijze Hermes Trismegistus, die geleefd zou hebben vóór Mozes. In de verhandelingen, die het Corpus Hermeticum werden genoemd, worden god, kosmos en mens gezien als één bezield verband.

Onder Lorenzo de Medici beleefde de belangstelling voor het Corpus Hermeticum een grote bloei, wat blijkt uit het grote aantal reacties dat werd geschreven. De hermetische leer werd beschouwd als de bron van zowel het bijbelse geloof als de Griekse wijsbegeerte, totdat in het begin van de zeventiende eeuw werd aangetoond dat de geschriften in elk geval ten dele stamden uit de eerste eeuwen na Christus. Daarna leefde het hermetisme slechts voort in kleine kring, met name onder Rozenkruisers en Vrijmetselaars.

Joost Ritman komt uit een familie van Rozenkruisers. Hij begon al op zijn zestiende met het verzamelen van oude boeken, maar dit kreeg een extra impuls toen hij op zijn 23ste van zijn moeder het boek Aurora van de Duitse protestantse mysticus Jakob Böhme (1575-1624) had gekregen. Zo ontstond zijn interesse voor de hermetische filosofie. In vijftig jaar tijd bracht hij niet alleen de kerngeschriften van deze filosofie bijeen, maar ook boeken over aanverwante stromingen, zoals gnosis, theosofie, niet-westerse filosofie en de kabbalah. Met als kern het Corpus Hermeticum. In 1990 liet Ritman het boek, net als Cosimo de Medici, nog een keer vertalen, in het Nederlands.

Onderpand

De Bibliotheca Hermetica Philosophica, aan de Bloemstraat in Amsterdam, gaat maandag weer open voor het publiek, na een jaar lang gesloten te zijn geweest. Voor de wetenschappers en studenten van de vakgroep hermetische studies aan de Universiteit van Amsterdam is dat een grote opluchting. Al die tijd konden zij geen bronnenmateriaal of vakliteratuur raadplegen.

“Een ambassade van de vrije geest”, noemt Ritman de Bibliotheca Philosophica Hermetica. Zijn uit alle windstreken bijeengebrachte verzameling boeken en geschriften groeide in vijftig jaar tijd uit tot een gerenommeerde bibliotheek waar wetenschappers uit de hele wereld onderzoek doen. De collectie is uniek, want nergens ter wereld zijn zoveel boeken en geschriften over dit onderwerp bij elkaar. “In wezen gaan al deze werken over de samenhang tussen de schepping, de schepper en het schepsel”, zegt Ritman. “Het is aan de mens om die samenhang waar te nemen. Mijn bibliotheek is een hulpmiddel daarbij.”

De Friesland Bank liet in november vorig jaar beslag leggen op de bibliotheek, wegens een zakelijk geschil met Ritman. Hij had bij de bank een lening afgesloten voor het onderhoud van de collectie, met de boeken als onderpand, maar raakte in conflict met de bank toen hij het 14de-eeuwse manuscript De Graal van Rochefoucauld liet veilen.

De beslaglegging door de bank wekte onrust bij staatssecretaris Zijlstra (VVD, Cultuur). Deze liet in december vorig jaar uit voorzorg 4.000 van de 27.000 boeken weghalen uit het bibliotheekpand, om te voorkomen dat de Friesland Bank ze zou laten veilen. Die 4.000 boeken waren in 2005 door Ritman aan de staat verkocht, om een belastingschuld te voldoen. De Bibliotheca had ze sindsdien in bruikleen.

De overige 23.000 boeken, eigendom van Ritman, werden door de Friesland Bank overgebracht naar een kluis van veilinghuis Christie’s. De bibliotheek aan de Bloemstraat ging op slot, op de deur hing een briefje: ‘Gesloten wegens retrocatalogiseringsproject’. Dat klonk als een slechte smoes, maar was het niet, legt Ritman nu uit. „Met retrocatalogisering bedoelden we het ontvlechten van de collectie in het Rijksdeel en mijn deel. Die scheiding is vrij haastig gegaan, we zijn nog steeds bezig te inventariseren of alle boeken zijn waar ze moeten zijn.”

Aan niets is meer te zien dat de bibliotheek een jaar lang onttakeld was. „We zijn drie maanden bezig geweest om alles weer terug te zetten”, zegt Ritman, terwijl hij af en toe een boek van een plank pakt om er iets over te vertellen. „Maar ons werk is nog niet afgerond. Het is mijn streven ervoor te zorgen dat beide delen van de collectie weer bij elkaar komen, zodat ze als één geheel toegankelijk zijn voor het publiek.”

De boeken uit het rijksdeel van de collectie, die Zijlstra vorig jaar liet weghalen, liggen in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Ze zijn weliswaar toegankelijk voor het publiek, maar voor de studenten hermetische studies aan de UvA is de situatie onhandig. “De meerwaarde van de Bibliotheca Hermetica Philosophica bestaat er in dat alle geschriften bij elkaar te vinden zijn, zodat je bronteksten en secundaire literatuur nauwkeurig kunt vergelijken”, zegt hoogleraar Wouter Hanegraaff.

‘Goddelijke vonk’

De Rozenkruisers, waartoe Joost Ritman behoort, streven naar maatschappelijke en religieuze vernieuwing. Dit christelijke genootschap, dat in de 17de eeuw ontstond, verwacht het heil niet van een Verlosser, maar van inzicht in de mens zelf – gnosis – omdat in ieder mens een ‘goddelijke vonk’ aanwezig is. Ritman praat graag en vrijuit over deze ‘goddelijke alomtegenwoordigheid’. “Er loopt een levensenergie door alles heen, een sapstroom die alles met elkaar verbindt, of het nou plant, dier of mens is. De openbaring heeft een verborgen levenskracht.”

Dit ‘oneindig vuur’ is ook het thema van de tentoonstelling die de bibliotheek heeft ingericht om de heropening te vieren. In vitrines liggen hoogtepunten uit de collectie, rijk geïllustreerde handschriften en oude boekdrukken die een kennismaking bieden met de bibliotheek.

Ritman beschouwt het als zijn belangrijkste missie om het voortbestaan van de bibliotheek te garanderen en deze blijvend open te stellen voor het publiek. “Het is een oneindige bron voor de geest. Het motto van de bibliotheek is daarom ook ‘ad fontes’: terug naar de bronnen”, zegt hij. “De materiële waarde ervan is begrensd, maar de immateriële waarde is onbegrensd.”

Ritman is geïnspireerd door het 17de-eeuwse ideaal van de koopman-geleerde, de ‘mercator sapiens’. De laatste vijfentwintig jaar financierde hij naast de uitbreiding van zijn bibliotheek de exploitatie van het onderzoeksinstituut en de uitgeverij In de Pelikaan uit de opbrengst van zijn vermogen. Al twee keer kwam hij daardoor in financiële problemen. In de jaren negentig was hij nog eigenaar van De Ster, het familiebedrijf van de Ritmannen dat plastic wegwerpbestek maakte voor de luchtvaartindustrie. Dat bedrijf vormde samen met zijn kunstverzameling en de Bibliotheca Philosophica Hermetica één juridische en fiscale eenheid. De dividenden van de Ster werden gebruikt voor het aflossen van de leningen voor de kunstcollectie en de bibliotheek. Daarbij dienden de aandelen van De Ster als onderpand voor leningen waarmee nieuwe aankopen werden gedaan. Op die manier diende in de filosofie van Ritman de materiële wereld de geestelijke.

Maar toen in de jaren negentig de malaise in de luchtvaartindustrie toesloeg en er bij zijn toenmalige bank een nieuwe directie kwam die minder begrip had voor de financiële constructie rondom de bibliotheek, kwam hij in de problemen. Ritman werd ontslagen als directeur van De Ster en raakte bijna zijn bibliotheek kwijt.

Dat dit niet gebeurde, kwam onder meer doordat de bibliotheek steunbetuigingen kreeg van wetenschappers uit binnen- en buitenland. Ook schrijver Umberto Eco, die er dagenlang had doorgebracht voor zijn roman De slinger van Foucault, riep op om de bibliotheek te behouden. Bovendien zette staatssecretaris Nuis (D66, Cultuur) de bibliotheek in 1994 op de lijst van beschermd cultuurbezit, waardoor de boeken niet mochten worden verkocht aan het buitenland. De Raad voor Cultuur oordeelde in 1997 nog eens dat de boekenverzameling van Ritman ‘onvervangbaar en onmisbaar voor het Nederlandse cultuurbezit’ is.

In 1999 werd het conflict tussen Ritman en de ING Bank uiteindelijk beslecht. Ritman had in 1995 al een deel van zijn kunstcollectie verkocht om de bibliotheek te redden. Nu werd ook zijn bedrijf, De Ster, verkocht. Maar hij kreeg zijn Bibliotheca Philosophica Hermetica terug.

In 2000 werd aan de Universiteit van Amsterdam een leerstoel voor de geschiedenis van de hermetische filosofie en verwante stromingen ingesteld. De kosten ervan, ongeveer een miljoen gulden per jaar, werden betaald door een Nederlandse particulier, R. Basten, een trouwe bezoekster van de bibliotheek van Ritman. Wouter Hanegraaff werd aangesteld als hoogleraar. Zo kreeg de Bibliotheca Philosophica Hermetica steeds meer belang voor de wetenschap. De ministers Van der Hoeven (CDA, OCW) en Zalm (VVD, Financiën) stelden in 2005 18,75 miljoen beschikbaar om een dwarsdoorsnee van de collectie aan te kopen, om het voortbestaan van de collectie veilig te stellen. De aangekochte werken bleven daarna in bruikleen in de bibliotheek van Ritman.

Over de transacties die Ritman de afgelopen maanden heeft gedaan om zijn collectie te redden, praat hij liever niet. Hij verkocht zo’n 300 werken uit de bibliotheek die wel kostbaar zijn maar wetenschappelijk minder waarde hebben. Daarnaast verkocht hij andere bezittingen. Het enige dat hij erover kwijt wil, is dat hij zich volledig terugtrekt uit het familiebedrijf Helios dat de Ritmannen en een neef hebben opgericht na de verkoop van hun vorige onderneming, De Ster. Deze week nam hij afscheid, in de Westerkerk. “We hebben de problemen als familie kunnen oplossen”, zegt hij. “Ik draag de fakkel in het bedrijf over aan de derde generatie, om mij te concentreren op het verdere welzijn van de bibliotheek.”

Schip in de storm

Naast Joost Ritman zelf werken in de bibliotheek alleen nog familieleden: zijn dochters Esther (directeur en bibliothecaris van de bibliotheek) en Mirjam (kunsthistorica en curator van de Ritman Art Collection) en zijn kleindochter Rixande. Het wetenschappelijke personeel dat bij de bibliotheek werkte, kreeg ontslag aangezegd. “De bibliotheek is als een schip in de storm”, zegt Ritman. “We moesten het naar een veilige haven loodsen. De bemanning bestond uit zeven personen, we gaan met vier verder. We huren onze voormalige medewerkers in op freelance-basis.”

Om te voorkomen dat er nog eens beslag kan worden gelegd op de boeken, heeft de bibliotheek een nieuwe organisatiestructuur gekregen. Het eigendom van de collectie is nu ondergebracht in een stichting, die door de familie Ritman wordt bestuurd. Het gebruiksrecht van de bibliotheek is nu in handen van een tweede stichting, die de status heeft van Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI), waardoor het mogelijk is om met belastingvoordeel schenkingen te doen aan deze stichting. Het bestuur van de stichting wordt gevormd door zijn dochter Mirjam, Hedy d’Ancona, oud-minister van WVC, en de Amsterdamse notaris Maarten Meijer.

Partners gezocht

“Ik ben op zoek naar partijen die met ons samen het voortbestaan van de bibliotheek willen verzekeren”, zegt Ritman. Hij voert daarover al langere tijd gesprekken met de Universiteit van Amsterdam, die meermalen heeft aangegeven dat zij de boekencollectie graag zou willen beheren, maar niet wil aankopen. “Maar ook de Vrije Universiteit en de gemeente Amsterdam zouden partners kunnen zijn”, zegt Ritman. Daarnaast hoopt hij vurig dat het ministerie van OCW zich weer, zoals in het verleden, als partner zal opstellen. Voorlopig toont het ministerie zich weinig toeschietelijk: de 4.000 weggehaalde boeken blijven vooralsnog in de Koninklijke Bibliotheek, ook als de bibliotheek van Ritman straks is heropend. “Het vertrouwen is weg”, zegt hoogleraar Wouter Hanegraaff. “Dat moet eerst weer groeien.”

Maar Ritman zit niet bij de pakken neer. Hij heeft volop plannen voor zijn bibliotheek. “We hebben de wens om de collectie te digitaliseren, zodat we niet alleen de academische wereld kunnen bedienen, maar ook een breder geïnteresseerd publiek, overal ter wereld”, zegt hij. “Ook willen we een Wikipedia voor de hermetische wetenschappen beginnen, een open source project waaraan iedereen kan meewerken.” De bibliotheek krijgt om te beginnen een nieuwe website, waarop onder anderen hoogleraar Hanegraaff een weblog zal bijhouden. “De bibliotheek is als een feniks uit zijn as herrezen”, zegt Ritman tevreden. “Het is een overwinning van de geest over de materie.”

    • Claudia Kammer