Congo, zo groot als West-Europa, glijdt naar rand afgrond

Na Ivoorkust dreigt nu Congo, schatkamer van de mondiale technologie-industrie, in een gewelddadig conflict weg te zinken na verkiezingen.

Supporters of incumbent President Joseph Kabila celebrates his re-election as President of the Democratic Republic of the Congo on the Boulevard du 30 juin in Kinshasa on December 9, 2011. Violent protests erupted today in the DR Congo's capital after incumbent Joseph Kabila was named the election winner and his two main rivals rejected the result. Gunshots rang out in Kinshasa's eastern neighbourhood of Limete, where rival Etienne Tshisekedi, who has rejected the result and declared himself president, has his party headquarters. AFP PHOTO/ GWENN DUBOURTHOUMIEU AFP

Congo glijdt naar de rand van de afgrond. Een verkiezingsfiasco eind vorige maand heeft tot een patstelling geleid tussen de kemphanen: president Joseph Kabila (40) en de oudgediende oppositieleider Etienne Tshisekedi (79). Gisteravond heeft het Hooggerechtshof Kabila’s overwinning met 48,95 procent van de stemmen bevestigd.

Tshisekedi kreeg officieel ruim 32 procent, maar op basis van zijn eigen tellingen eist hij met 52 procent de zege op. Hij heeft zich daarom eenzijdig uitgeroepen tot president. Buitenlandse waarnemers in de hoofdstad Kinshasa roepen op tot urgente bemiddeling om een gewelduitbarsting te voorkomen.

„Angstig wachten we op de uitslag van het Hooggerechtshof”, vertelde journalist Primo Nzela uit Kinshasa eerder op de dag. „We vrezen protesten van aanhangers van Tshisekedi. Overal lopen schietgrage militairen van Kabila’s Presidentiële Garde op straat.” Kabila’s zege in 2006 was eveneens omstreden en leidde toen tot gewelddadigheden tussen Kabila en militie-en oppositieleider Jean-Pierre Bemba. „Dat betrof een conflict tussen slechts twee krijgsheren”, zegt Nzela. „De crisis is nu veel groter, want er is een conflict tussen de president en alle Congolezen.”

De inwoners van Kinshasa, traditioneel een oppositiebolwerk, weten het zeker: Kabila en zijn partijgenoten hebben door fraude gezegevierd. Vrijwel alle buitenlandse waarnemers uitten zware kritiek op de stembusgang. Het Amerikaanse Carter-centrum noemde de verkiezingen „niet geloofwaardig”. De Congolese katholieke kerk zond op de verkiezingsdag drieduizend waarnemers het land in en aartsbisschop van Kinshasa, kardinaal Laurent Monsengwo, zei deze week dat de uitslag niet overeenkomt met „de waarheid en gerechtigheid”. De Europese Unie berekende dat mogelijk de stemmen van anderhalf miljoen kiezers niet zijn meegeteld.

De verkiezingen waren slecht voorbereid. De nationale verkiezingscommissie onder leiding van Daniel Ngoy Mulunda kon de logistieke uitdaging om 64.000 stemlokalen op te zetten in het zwaar onderontwikkelde Congo zonder noemenswaardige infrastructuur niet aan. Net als in 2006, toen niet de Congolese regering maar de Verenigde Naties de verkiezingen organiseerde, leidde dat tot de te verwachten onvolmaaktheden. Niemand had zich echter voorbereid op de grote fraude, die veel wijdverspreider was dan de vorige keer.

In Kinshasa was sprake van tweeduizend „verdwenen” stemlokalen. In de zuidelijke regio Katanga, waar Kabila grote aanhang heeft, doken juist extra stembureaus op. Na het sluiten van de stemstations werden er vanuit Zuid-Afrika nog stembiljetten ingevlogen, naar verluidt van te voren ingevuld voor Kabila.

In gebieden met grote aanhang van Kabila bleek de opkomst soms honderd procent en het aantal voor de president uitgebrachte stemmen 99 procent. „Het was een schande”, oordeelde een Westerse waarnemer. Hij noemde de Congolese verkiezingen „ware Nigeriaanse nonsens”, met een verwijzing naar het notoir corrupte Afrikaanse land.

Gezien de omvang van de fraude is het niet onmogelijk dat Tshisekedi de echte winnaar is.

De 79-jarige veteraan richtte in 1982 de eerste oppositiepartij op tegen alleenheerser Mobutu. Een Nationale Conferentie benoemde hem tot premier en hoewel Mobutu hem ontsloeg, bleef Tshisekedi zich de daaropvolgende jaren premier noemen.

In de moedige populist Tshisekedi had Mobutu destijds een taaie tegenstander, evenals Kabila nu. Al sinds enkele dagen vóór de verkiezingen noemt hij zich president: „In een democratie is de meerderheid aan de leiding en ik ben het hoofd van de meerderheid, dus ben ik president.”

Tshisekedi roept op tot demonstraties. De elitesoldaten van Kabila in de Presidentiële Garde hebben al enkele demonstrerende oppositieaanhangers doodgeschoten en de kans dat dit weer gebeurt na de bekendmaking van de officiële uitslag is groot. Diplomaten roepen op tot kalmte. Maar in tegenstelling tot bij de door de VN georganiseerde verkiezingen in 2006 ontbreekt het aan een internationaal gesanctioneerd overlegorgaan om onenigheden glad te strijken.

De VN, de Afrikaanse Unie en diplomaten hebben geen plan als er op grote schaal onlusten uitbreken. Tshisekedi eist dat de uitslagen van alle stemlokalen worden gepubliceerd om de fraude in kaart te brengen. Daarmee zou ten dele de gevaarlijk hoog opgelopen woede van vele Congolezen over de oplichterij van de verkiezingen kunnen worden wegenomen.

Diplomaten in Kinshasa ondersteunen Tshisekedi’s eis niet. In de ogen van menig Congolees accepteert de buitenwereld daarmee een fraudeleus gekozen president.

    • Koert Lindijer