Debat na aanslag in Luik: algemene lessen trekken uit een bijzonder geval

Ambulances na aanslag in Luik. Foto AP / Virginia Mayo

De aanslag van Nordine Amrani is zo bijzonder dat we moeten oppassen met algemene vervolgtrekkingen. De maatschappij zal zich nooit kunnen verdedigen tegen een eenzame gek die op een bepaald moment wapens ter hand neemt.

Het concept voorwaardelijke invrijheidsstelling moeten we daarom blijven koesteren. Dat zei de Vlaamse strafadvocaat Vic Van Aelst, bekend van de racistische moordzaak-Van Themsche en ‘de parachutemoord’, gisteren in het actualiteitenprogramma Ter Zake, twee dagen na het drama op het Luikse Saint-Lambert-plein waarbij vijf doden (inclusief dader) en 124 gewonden vielen.

Voorwaardelijk vrij? Prima, maar dan wel controle

Intussen is er onder het Belgische publiek grote verontwaardiging over de vervroegde vrijlating van Amrani. De 33-jarige veelpleger kreeg in 2008 vijf jaar cel wegens drugs- en zedendelicten, maar zat daar slechts de helft van uit.

Daarbij: voor het wapenarsenaal dat destijds bij Amrani aangetroffen werd, kreeg hij ‘amnesty’: iets dat eigenlijk enkel mensen toekomt die vrijwillig hun wapens inleveren. Een juridische actie die ertoe leidde dat Amrani’s hang naar wapens niet opgenomen werd in de voorwaarden voor vervroegde invrijheidsstelling. Justitie hield er daarom geen rekening mee dat wapenfreak Amrani opnieuw wapens zou gaan verzamelen.

Zaken die je als tekortkomingen in het justitiële apparaat zou kunnen kwalificeren. Van Aelst wil daar op zekere hoogte in meegaan: vrijlating onder voorwaarden vindt hij goed, mits die voorwaarden daadwerkelijke gecontroleerd worden.

Het probleem met Nordine Amrani, zo schrijft nieuwssite Knack.be, is dat hij eigenlijk door iedereen vertrouwd werd. Een gevangenisrapport repte over ‘weinig kans op recidive’ en op afspraken van de reclassering kwam hij telkens stipt op tijd. Psychologen stelden geen grote problemen vast. In het artikel merkt de Gentse criminoloog Brice De Ruyver wel op dat de voorwaarden van Amrani veel te algemeen waren. Het toezicht verliep niet strak genoeg, ook omdat het niet gebruikelijk is dat de toezichthouder op huisbezoek gaat.

In de cel groeit de haat

Yves Desmet, politiek commentator, schrijft in dagblad De Morgen dat een roep om meer repressie, steeds opstekend na dit soort gebeurtenissen, emotioneel begrijpelijk is, maar daarom nog niet verstandig. “De vraag is of hij niet net hetzelfde had gedaan, als hij zijn volledige straf eenmaal had uitgezeten. Waarschijnlijk wel, want als hij nu al gedreven werd door een haat tegen justitie, was die in de gevangenis waarschijnlijk alleen nog maar groter geworden.”

De vervroegde vrijlating is volgens Desmet een adequaat middel om gevangenen te motiveren zich behoorlijk te gedragen en een kans te geven op reïntegratie in de samenleving.

Repressie kweekt agressie, stelt psychotherapeut Bob Vansant in De Standaard. Als het aan hem ligt, komt de gehele detentie in het teken van resocialisering te staan. Hij prijst het Noorse detentiesysteem. “Daar leven gevangenen op een eiland en wordt hen zelfredzaamheid, normen en waarden geleerd. Ze worden niet opgesloten in cellen, maar leren juist samenleven en respect en solidariteit ontwikkelen. Ze verbouwen zelf gewassen voor hun voedsel, en voor hun levensonderhoud moeten ze manuele arbeid verrichten in een mini-samenleving, die als laboratorium dienstdoet. Het bekendste model is de gevangenis van Bastoey, op een eilandje ten zuiden van Oslo. Het herval van de gedetineerden is er zo goed als onbestaande.”

Korte detentie wordt vaak omgezet in taakstraf

In België gaat het er anders aan toe, vervolgt Vansant. “Wij bouwen zeer dure bewaarhuizen voor de zogezegd toenemende – maar vooral terugkerende – criminaliteit en begeleiden deze mensen helemaal niet tijdens hun opsluiting. We investeren in gebouwen en kweken daarin dan nog meer agressie en menselijke monsters zonder enig maatschappelijk besef. Na enkele jaren sturen we ze dan terug de samenleving in. Meer dan 70 tot 80 procent pleegt daarop ergere feiten.”

Toch is het niet zo dat mensen zomaar vrijkomen, weet advocaat Vic Van Aelst. Er wordt nu gelet op werk, familie en sociale situatie. “Ge komt niet vrij als ge niet alle nodige garanties kunt geven.” Het beleid deugt op zich, vindt hij, maar in de uitvoering gaat het mis. Volgens Van Aelst is het zelfs gebruikelijk dat gevangenisstraffen van minder dan drie jaar afgedaan worden met een taakstraf. Reden: cellentekort. Iets waar ook Amrani in zijn twintiger jaren van profiteerde.

‘Sinds dinsdag de broer van een monster’

Stel dat het toezicht op Amrani wel scherp en intensief was geweest, dan nog is het onmogelijk in iemands hoofd te kijken. Zelfs Amrani’s naasten staan perplex van de moordpartij.

Verpleegster Marie-Helène, bijvoorbeeld, de vrouw van de dader. Uit alle mediaberichten blijkt dat het een moeilijke relatie was. Buren waren regelmatig getuige van ruzie. En haar familie wilde dat ze met Amrani brak. Maar een geweldsuitspatting van deze orde zag ook zij niet aankomen. “Ze werkt als verpleegster, het is haar taak om mensen te helpen en hun pijn te verlichten”, zegt haar broer, naar wie ze is gevlucht, tegen de Waalse krant La Meuse. “Dus voor Marie-Helène zijn de daden van haar man onbegrijpelijk. Blijkbaar zag ze het niet aankomen. Ze is zich rot geschrokken.”

Ook Adbdelhak, de enige broer van Nordine Amrani, is geschokt. Ze hadden een zeer hechte band, vertelt hij tegen de Duitse krant Bild. Hij wist dat Amrani soms in de criminaliteit zat, “maar hij was geen gek”. Adbdelhak is er net als Marie-Helène helemaal kapot van. “Sinds dinsdag ben ik de broer van een monster.”

Eerder in deze serie:
Wat bezielde Nordine Amrani, de aanslagpleger in Luik?
Laat aanslagplegers zoals die in Luik roemloos ten onder gaan
Belgische overheid adviseert slachtoffers over media-aandacht
Wees niet bang. De samenleving is veiliger dan ooit
Wie diagnosticeren we nu eigenlijk: Breivik of de samenleving?
Dreigers moorden niet en moordenaars dreigen niet
Ga eens tekeer tegen de isoleer
Gevangenissen zijn de nieuwe psychiatrische ziekenhuizen
Bureaucratie heeft dakloze niet op de radar

    • Steven de Jong