Te koop: heilig huisje

Vrijwel iedereen stelt nu de hypotheekrenteaftrek ter discussie.

Het taboe is er af. Zelfs de bouwers zijn nu tegen.

Het goede nieuws: je kunt steeds goedkoper wonen in Nederland. De huizenprijzen dalen gestaag, de rente is gezakt. En als straks de hypotheekrente niet meer bij de inkomstenbelasting aftrekbaar is, worden woningen zonder twijfel nog een stuk minder waard – al snel 5 tot 10 procent, afhankelijk van de manier waarop de aftrek versoberd wordt. Fijn voor starters, de debutanten op de woningmarkt. Wel iets minder fijn voor de haves, laat staan voor bejaarde huizenbezitters die willen oogsten.

Nederlands meest besproken aftrekpost staat weer volop in de politieke aandacht nu het sanerende kabinet van premier Mark Rutte afstevent op grotere tekorten en een verslechtering van de overheidsfinanciën. Is dit dan het moment dat ook de rechtse partijen, de laatste verdedigers van het gesubsidieerde lenen, door de bocht gaan?

Het was in ieder geval een mooi rijtje namen vorige week: Jaap de Hoop Scheffer (op 8 december), Maxime Verhagen (9 december), Ruth Peetoom (10 december), Ed Nijpels (11 december). Allemaal CDA- en VVD-prominenten. En allemaal suggereerden ze in harde of minder harde bewoordingen dat de hypotheekrenteaftrek niet meer heilig is. Oud-minister van Financiën Hans Hoogervorst (ook VVD) en zijn partijgenoot Frans Weisglas gingen hen vorige maand al voor.

Premier Mark Rutte zal er niet vrolijk van zijn geworden. Al sinds het aantreden van zijn kabinet strijdt hij tegen de druk om iets te doen aan de omstreden renteaftrek. En die strijd is lastig. Want vrijwel niemand is het met Rutte eens. Banken, brancheorganisaties, deskundigen, De Nederlandsche Bank, het Centraal Planbureau, grofweg de helft van de Tweede Kamer en sinds gisteren ook de bouwsector én de Autoriteit Financiële Markten (AFM) – allemaal vinden ze het tijd voor actie. Niet nu, niet te rigoureus. Maar deze kabinetsperiode moet op zijn minst een plan voor versobering worden gemaakt.

In het brede maatschappelijke debat over de hypotheekrenteaftrek komen vele facetten uit het menselijk bestaan samen. De halve piramide van Maslow – de Amerikaanse psycholoog die de menselijke behoeften hiërarchisch ordende – komt aan bod. Kun je straks nog rustig slapen en rustig wonen als de aftrek wel of juist niet wordt afgeschaft? Discussiëren over de hypotheekrente is discussiëren over de woningmarkt en inkomenspolitiek, over de kwetsbaarheid van ons financiële systeem en de schulden van huishoudens. En over de overheidsfinanciën en het consumentenvertrouwen.

Het bekendste argument vóór afschaffing van de renteaftrek is dat het de overheid zo veel geld kost. Volgend jaar is de overheid circa 10 miljard euro kwijt aan de bevordering van het eigenwoningbezit. Critici noemen het moreel verwerpelijk dat vadertje Staat zo het maken van schulden stimuleert. En hoe meer je verdient, hoe meer je kan aftrekken – ook relatief. Dat komt door de progressieve tarieven in ons belastingstelsel. Daardoor betaalt het Rijk ruwweg de helft van de rentelasten mee in het villasegment, terwijl de kleinere inkomens met een koopflat maar 33 procent kunnen aftrekken.

De meeste linkse partijen willen de inkomensverschillen verkleinen: vóór versobering van de aftrek. De VVD is een sterk voorstander van het behoud van dit fiscale douceurtje, juist omdat hiermee de in hun ogen overdreven progressieve belastingheffing wordt gecorrigeerd. Het zet de boel weer een beetje recht in het nivellerende Nederland, zeg maar. Als de partij dit argument echt serieus neemt, is het wel vreemd dat de VVD als grootste partij van Nederland de laatste jaren geen enkele poging heeft ondernomen om de belastingtarieven te verlagen in plaats van inkomenspolitiek via de omweg van aftrekposten te bedrijven. De VVD staat toch niet te boek als een partij die graag geld rondpompt.

De eerste oppositie tegen de renteaftrek ontstond vooral door problemen op de woningmarkt. De subsidie op schuld in combinatie met vrijgevige bankiers resulteerde de afgelopen decennia in bovengemiddelde prijsstijgingen. Hoe kon de starter die markt nog betreden? De markt stroomde niet meer goed door.

Het was goed voor het Nederlandse saamhorigheidsgevoel om schande te kunnen spreken van de wurgleningen die arme Amerikaanse gezinnen afsloten in aanloop naar de kredietcrisis. Dat dit zomaar mogelijk was in de Verenigde Staten! Maar in Nederland zelf wordt ook pervers geleend: met veel aflossingsvrije hypotheken waarbij de huizenbezitter een boete moet betalen als hij vervroegd aflost. Uiteraard een bescherming voor de bank. Als Nederland ineens en masse gaat aflossen en daar bijvoorbeeld zijn spaargeld voor gebruikt, zullen banken een groot probleem hebben.

Vanuit de toezichthouders klinken daarom regelmatig zorgen over die groeiende schuldenberg. Huishoudens en banken hebben te veel geleend, de risico’s voor de Nederlandse economie en financiële sector nemen toe. Dat is de hoofdreden waarom bankpresident Klaas Knot een einde wil maken aan deze praktijk.

Vooruit, nog even de belangrijkste critici die waarschuwden voor allerhande gevaren van de aftrek op een rijtje: het IMF, de OESO, het Centraal Planbureau, de SER, de Raad van State, de Europese Commissie, de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsraad, de Rabobank, de VROM-Raad, et cetera.

Een van de belangrijkste argumenten tegen afschaffing van de hypotheekrente is de rust. De woningmarkt heeft rust nodig, zeker in deze onzekere tijden. Daar is het huidige kabinet vooralsnog liever 10 miljard euro per jaar aan kwijt.

Maar wat is die rust waard als niets doen betekent dat de risico’s zich in het banksysteem ophopen? Het ligt er ook maar aan hoe de fiscale ingreep plaatsvindt. Het kabinet kan een versoberingsmaatregel bijvoorbeeld alleen voor nieuwe gevallen afkondigen. Bestaande huizenbezitters merken de maatregel dan alleen in de waarde van hun woning: die schiet van de een op de andere dag naar beneden. Hoeveel? Met de som van alle toekomstige rentelasten die woningbezitters extra kwijt zijn.

De aftrekpost kan ook stapsgewijs worden afgebouwd, bijvoorbeeld in 25 jaar. Afhankelijk van het gekozen hervormingspad zullen woningen 5, 10 of 15 procent dalen, berekende een werkgroep vorig jaar in opdracht van het kabinet. Als het Rijk te voorzichtig versobert schiet de overheidsbegroting er niets mee op en daar is het velen nu juist om te doen.

De branchevereniging voor bouwers (NVB) draaide het argument van rust gisteren om. De aanhoudende discussie over de houdbaarheid van de aftrekpost zelf schept volgens de bouwsector zoveel onzekerheid dat de aftrek daarom maar beter afgeschaft kan worden. Zodat de burger eindelijk weet waar hij aan toe is.