Swingend achter het klavecimbel

Bij oudemuziekspecialist Richard Egarr staat kennis spontaniteit niet in de weg. Volgende week dirigeert hij Bachs Weihnachtsoratorium bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest.

Richard Egarr dirigeert achter de clavecimbel het Bach koor in de Geertekerk in Utrecht Foto NRC H'Blad Maurice Boyer 070325

E en Broadwoodvleugel uit 1804 staat naast rijen boeken over muziek. Studies over het werk van de negentiende-eeuwse componist Vaughan Williams naast monografieën over jazzpianist Art Tatum. Daarboven woont dirigent en pianist Richard Egarr. Al kun je hem eigenlijk beter ‘toetsenist’ noemen, want hij speelt behalve modern piano ook klavecimbel, fortepiano en orgel.

Brede smaak, brede beroepspraktijk – dat is Egarr in vier woorden. Eerder dit jaar verzorgde hij een integrale opname van de klavecimbelwerken van Louis Couperin (1626-1661), de oudere broer van de bekendere François, die de oren deed krullen – vooral vergeleken met de soberder uitvoeringen van Gustav Leonhardt. Je hoeft Egarr niet te zien om te weten dat hij swingend achter zijn klavecimbel zit, vaak op blote voeten bovendien.

Sinds vijf jaar is Richard Egarr (48) artistiek leider van de Academy of Ancient Music, als opvolger van Christopher Hogwood. Hij studeerde in Cambridge, waar het ensemble ook is gevestigd. Maar in navolging van zijn vrouw, de Amerikaanse barokvioliste Mimi Mitchell, woont Richard Egarr al jaren in Amsterdam, waar hij ook doceert aan het conservatorium. „Amsterdam is als basis verre te verkiezen boven Cambridge of Londen”, vindt hij. „Alles is hier overzichtelijk en dichtbij.”

Egarr dirigeert komende week vier cantates uit Bachs Weihnachtsoratorium bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest. „Bach is in zijn cantates op zijn best en verrassendst. Het Weihnachtsoratorium is in zekere zin atypisch omdat de muziek onversneden feestelijk is, en bovendien heel direct in de gebruikte middelen. Wordt er gezongen over een herder? Dan klinkt er een hobo. Doorgaans is Bach veel ambivalenter.”

Democratische houding

Egarr speelt zelf mee op klavecimbel, in de recitatieven en tijdens sommige van de aria’s. „Ik vind het prettiger en productiever om musicus tussen de musici te zijn dan om als dirigent voor of boven mijn collega’s te staan.”

Die democratische houding is in meer opzichten typerend. Darmsnaren? Non-vibrato? Van Egarr hoeven de musici van het Rotterdams Philharmonisch er niet aan te beginnen. „Ik ben geen purist, geen dogmatist. Het enige wat me interesseert is de kwaliteit van de muziek. Als een modern orkest mij vraagt voor Bach, breng ik natuurlijk mijn opvattingen mee. Maar ik ga die niet opdringen. Dan maak je jezelf als dirigent toch onmogelijk? Veel liever bied ik mogelijkheden aan, en kweek ik bij musici echte belangstelling voor hoe het ook kan.”

Met zijn Academy heeft Egarr ook cantates van Bach uitgevoerd, toen wel met „authentieke middelen”. „Maar dat was voor uitvoeringen in een kleine zaal. Daar werkt zo’n enkelvoudige bezetting met acht zangers. Maar in een ruimte zo enorm als de Doelen moet je niet aan die kleinschaligheid beginnen.” En Egarrs pragmatisme is in zekere zin ook authentiek – zij het naar de geest, niet naar de letter. „Zoals Bach altijd componeerde voor de middelen die hem ter beschikking stonden, zo werk ik als dirigent met de bezetting die zich aandient. Waarom zou ik niet? Oude muziek mag geen getto worden.”

Egarr begon zelf als koorknaap in York. „Extreem vormend”, noemt hij dat. „Dat is een droomstart. Je groeit op met een vanzelfsprekend besef van vierstemmigheid, leert muziek uit vele tijden en in vele stijlen van binnenuit kennen. Wat mij in Nederland zorgen baart is dat kinderen vaak nauwelijks met muziek in aanraking komen. Dringen ze toch door tot het conservatorium, dan draait het te veel om instrumentbeheersing. Het is choquerend hoe weinig studenten van melodie-instrumenten snappen van hoe muziek in elkaar steekt. Vormleer, harmonieleer, contrapunt, muziekgeschiedenis – het zijn allemaal ongelooflijk belangrijke vakken voor een musicus om zich te ontwikkelen.”

Waterval

Nederland was met pioniers als Gustav Leonhardt, Frans Brüggen en Ton Koopman ooit een gidsland van de authentieke uitvoeringspraktijk. „Die positie zijn we niet kwijt; Nederland is met het Festival Oude Muziek en de musici die hier werken nog steeds een belangrijk centrum voor oude muziek”, vindt Egarr. „Maar het landschap is internationaler. En het gevaar is altijd dat na de pioniers een generatie volgt die de verworven inzichten institutionaliseert tot een nieuwe traditie. Dat is de dood in de pot.”

Als pianist en docent oude muziek heeft de uitvoeringspraktijk van oude klaviermuziek Egarrs bijzondere aandacht. Luister bijvoorbeeld naar zijn met een Edison bekroonde opname van Händels Orgelconcerten opus 4, die door de waterval aan barokke omspelingen en versierinkjes klinken alsof ze ter plekke, al improviserend, tevoorschijn worden getoverd. Egarr baseert die vrijheden op cilinders van een achttiende-eeuws draaiorgel, waarschijnlijk ingespeeld door Händels assistent John Christopher Smith. „Smith was in de vrijheden die je op die cilinders hoort, nog veel extremer. En dat is geen incident: ook door te luisteren naar bijvoorbeeld pianorollen uit de negentiende eeuw kun je ontzettend veel te weten komen.”

In Egarrs ideale wereld is er straks aan elk conservatorium slechts één universele klavierafdeling, waar studenten zich bezighouden met muziek uit alle tijden. „Oudere pianisten kunnen soms lastig accepteren dat inzichten veranderen. Het pianospel van Carl Reinecke, geboren toen Beethoven nog leefde, is terug te horen op pianorol. Zijn spel klinkt radicaal anders. Veel vrijer, veel gevarieerder in het tempo! Het zet je hele muziekesthetiek op z’n kop. Dat dat heftig is, snap ik. Maar ik vind het wel jammer als docenten niet open staan voor zulke nieuwe inzichten, of hun leerlingen verbieden er kennis van te nemen. Van mij hoef je niet zo te spelen. Maar sluit je niet af, alsjeblieft.”

Weihnachtsoratorium, Rotterdams Phil. Orkest olv Richard Egarr: 22 en 23/12 De Doelen Rdam. Res. 010-2171717. Cd’s Egarr zie harmoniamundi.com