Bolwerk

Regelmatig verschijnt op de televisie een rechter wiens taak het is de pers te woord te staan. Of een advocaat, of een politieagent die dat moet doen. Er is een misdrijf begaan en de media willen er alles van weten. Of er is een ongeluk gebeurd. Idem. Camera’s, microfoons. De dames en heren laten zich niet van hun stuk brengen. In onberispelijke, wat plechtig uitgesproken volzinnen doen ze hun verslag, zeggen geen woord te veel en trekken er een onbewogen gezicht bij. Ongelofelijk. Ik geniet ervan. Waar hebben ze dat geleerd? Het is deel van hun opleiding. Een wet moet zodanig geformuleerd zijn dat er maar één interpretatie mogelijk is. Hetzelfde geldt voor een proces-verbaal en een gerechtelijke uitspraak. En tegenover de pers mogen er geen misverstanden worden gewekt. Het klinkt een beetje archaïsch, maar dit is de hermetische vorm van onze moedertaal. Een van de laatste bastions.

Stel je voor dat de taal van de openbare orde en de rechtszaal zich even grondig had gemoderniseerd als de spreektaal. De agent die een verdachte heeft gearresteerd maakt van zijn proces-verbaal bij voorbaat een gruwelverhaal waarin hij vooral zijn eigen doortastendheid laat doorschemeren. De zaak komt voor. De advocaat trekt alles in twijfel, zoals het hoort, de openbare aanklager houdt zijn requisitoir, ook niet mis, en dan doet de rechter uitspraak. Hij veroordeelt deze man tot ‘maar liefst’ zes maanden gevangenisstraf.

Maar liefst is niet zomaar iets. Het is binnen de gegeven verhoudingen verpletterend en dat wil je het publiek voor alle zekerheid nog eens goed inpeperen.

De taal verandert, voortdurend. De onderlinge verhoudingen tussen de mensen kunnen niet bevroren worden, nieuwe technieken leiden tot nieuwe vormen van communicatie, niets staat stil. Daarover hoeven we ons niet te beklagen. Maar afgezien van deze veranderingen is er nog een lijn van ontwikkeling. Waarschijnlijk al een jaar of zestig, sinds de televisie tot massamedium begon te groeien, ontstaat bij steeds meer mensen de behoefte zich te profileren. Misschien is het begonnen met een periode waarin je je best deed om voor de camera iets opzienbarends in de toen nog gebruikelijke zin te doen. Al vlug daarna kwam het tijdvak van de komieken. Door hun invloed probeerden ook steeds meer gewone mensen leuk uit de hoek te komen. Intussen is dit tot een mondiale gewoonte geworden. Iedere dag zie je vooral op de reclame hoe je het moet aanpakken.

Het leuk zijn was niet voldoende. Vooral sinds de verbreiding van internet zie je hoe langer hoe meer mensen die zich proberen te onderscheiden door een gedrag dat vroeger grof genoemd werd. Wat we vroeger omzichtig drieletterwoorden noemden – kut, lul – is tot de normale woordenschat van alle media gaan horen. En daarbij komt ongeremd schelden, vaak met Engelse woorden ertussendoor gehusseld.

Onder invloed van de massamedia is de taal revolutionair veranderd. Het klinkt allemaal directer, duidelijker, maar in werkelijkheid is het vager. De finesse is verloren gegaan. Luister naar een agent in functie, lees een proces-verbaal. Het zal niet leuk zijn; het is wel nauwkeurig.