Literatuur koop je op straat bij de sigarettenverkoper

Schrijver en filosoof Ntone Edjabe ontvangt vandaag van koningin Beatrix de Prins Claus Prijs voor zijn ontregelende pan-Afrikaanse kunstprojecten.

„Wil je hier dood of thuis?” De slogan, op een poster van de laatste editie van het pan-Afrikaanse tijdschrift Chimurenga, roept herinneringen op aan 2008, toen xenofoob geweld door de Zuid-Afrikaanse townships tegen ondermeer Zimbabweanen en Mozambikanen waarde. 67 mensen, vooral uit Afrikaanse buurlanden, kwamen om het leven. Vorige maand hing de provocerende vraag in Johannesburg, Kaapstad en Lagos opnieuw op kunstig vormgegeven posters aan lantarenpalen.

„Dat was reflecterend bedoeld”, zegt Ntone Edjabe, oprichter en hoofdredacteur van Chimurenga (‘Vrijheidsstrijd’). Maar na enkele dagen marcheerden boze Zuid-Afrikanen met de posters boven hun hoofd door de township Alexandra, uit protest tegen Somaliërs die banen en huizen zouden afpakken. Edjabe: „We wilden laten zien dat die crisis uit 2008 niet is opgelost als er niets meer over in de kranten verschijnt. Maar als je zoiets precairs terugbrengt in de publieke ruimte, dan heb je geen controle meer over wat mensen ermee doen.”

Schrijver, filosoof en dj Ntone Edjabe krijgt vandaag uit handen van koningin Beatrix voor zijn ontregelende kunstprojecten de Prins Claus Prijs. Eerder al ontving Edjabe voor de jaarlijkse uitgaven van Chimurenga subsidie van het Prins Claus Fonds. „Een prettig progressieve organisatie”, zegt hij in zijn kantoortje in het hart van Kaapstad. „Ze zijn echt in de inhoud geïnteresseerd. Bij de meeste ontwikkelingsorganisaties moet je precies uitleggen hoeveel zielige Afrikanen je helpt. Maar als ik met subsidie van het Prins Claus Fonds gedichten en essays publiceer, hoef ik niet te verantwoorden hoeveel hiv-patiënten ik daarmee red.” Met de prijs, 100.000 euro, kan hij doen wat hij wil. „Ik kan een BMW kopen, met pensioen! Man, I love the Dutch.”

Zijn blad, een boekje is het eigenlijk, oogt elitair en is dat ook. Steeds staat één thema centraal, waarover filosofen, dichters en journalisten uit het hele continent hun licht doen schijnen. Maar het laatste nummer, dat van de opruiende posters, was anders: ‘The Chimurenga Chronic’ is een 300 pagina’s dikke krant, geantidateerd naar de week van 18 mei 2008, toen zwarte Zuid-Afrikanen de aanval op andere Afrikanen openden. De verhalen, foto’s en gedichten komen uit alle hoeken van Afrika. „Terwijl wij hier onze shit hadden, kampten Nigerianen met religieus geweld en Kenianen met verkiezingsgeweld”, zegt Edjabe. „Maar zelfs in tijden van crises zijn er ideeën. Dat wilden we laten zien.” De uitgave was bovendien een poging, in Edjabes immer gezwollen woorden, om „het Zuid-Afrikaanse exceptionalisme te breken”.

Hij heeft een ambivalente verhouding met het land waar hij in 1993 naartoe trok. „Afrikanen hoeven sinds het eind van de apartheid niet meer naar Europa als ze zich willen ontplooien. Hier kun je schrijven wat je wil, zonder vervolgd te worden. Maar Zuid-Afrikanen kijken nauwelijks naar de rest van het continent. Ze zouden al die infrastructurele macht moeten gebruiken om de kunsten in heel Afrika te versterken.” Terwijl reguliere uitgaven van Chimurenga alleen in obscure underground boekhandels verkrijgbaar waren, liet Edjabe de speciale krant verkopen in zogenaamde ‘spazashops’, laagdrempelige buurtwinkeltjes in de Zuid-Afrikaanse townships. Hij drukte 8.000 exemplaren en iedere dag moesten nieuwe kranten worden geleverd.

Ook liet hij, twee jaar terug, „bij wijze van experiment” een serie goedkope pocketboekjes drukken met nogal intellectualistische essays over populaire cultuur. Zo schreef bijvoorbeeld een bekende studeerkamergeleerde over een zangeres. „Om aan te tonen dat je kennis overal kunt laten circuleren, mits je ze anders verpakt.” Dat het een succes zou worden, wist hij van tevoren. De boekjes kostten evenveel als een pakje sigaretten en werden door sigarettenverkopers op straat verkocht. De eerste oplage was in één week uitverkocht. „Waarom zouden Afrikanen niet lezen? Terwijl je in Zuid-Afrika naar de boekhandel of bibliotheek moet, koop je in andere Afrikaanse landen literatuur gewoon op straat. Je moet literatuur demystificeren.”