We zijn geen vee!

De veelal jonge betogers in Moskou hebben de Sovjet-Unie amper meegemaakt.

Van een beetje repressie zullen ze dus niet schrikken. Poetin weet dat heel goed.

People hold a rally to protest against violations at the parliamentary elections in Russia's Siberian city of Krasnoyarsk December 10, 2011. A day of nationwide demonstrations against Vladimir Putin and alleged election fraud began in Russia's far east on Saturday, in a test of the opposition's ability to put pressure on the man who has dominated the country for more than a decade. REUTERS/Ilya Naymushin (RUSSIA - Tags: POLITICS ELECTIONS CIVIL UNREST TPX IMAGES OF THE DAY) REUTERS

„We bestaan! We komen op voor onze menselijke waardigheid! We zijn geen vee!”

Afgelopen zaterdag herhaalden op Bolotnaja Plosjad, een plein in het centrum van Moskou, tienduizenden hoogopgeleide en goed verdienende twintigers en dertigers die woorden keer op keer. Het kwam voor iedereen als een grote verrassing. Want niemand had verwacht dat juist die groep Russen zich massaal zou verenigen om te protesteren tegen het regime van Vladimir Poetin. De vervalsing van de parlementsverkiezingen van 4 december was echter voldoende om hen boos de straat op te jagen. Alsof door die gebeurtenis ineens het vernis van Poetins stabiele Rusland werd afgekrabd.

Een Rusland waar het onder een laag klatergoud al een paar jaar broeit. Grotendeels door de irritatie over de endemische corruptie, die de ontwikkeling van een gezonde economie en een levensvatbaar midden- en kleinbedrijf tegenhoudt. Maar ook door het verlangen van jonge, goed geïnformeerde burgers om zich actief met de toekomst van hun land te kunnen bemoeien. „We doen dit voor onze kinderen”, riep menig spreker zaterdag op het podium.

Wat er de komende maanden ook gebeurt, de demonstranten van 10 december staan nu al in de geschiedenisboeken, omdat ze, anders dan hun ouders, geen genoegen meer nemen met het inleveren van politieke rechten in ruil voor wat extra welvaart. Met die inzet trotseerden ze zaterdag hun angst voor een mogelijk gewelddadig politieoptreden en trokken ze naar het plein.

Hoe moet het nu verder?

Het ziet er niet naar uit dat het Kremlin de eisen van de demonstranten zal inwilligen om de verkiezingsuitslagen te annuleren en nieuwe verkiezingen te houden. Zelf hoopt het regime dat de protestbeweging na nog een paar grote demonstraties – de eerstvolgende is op 24 december – doodbloedt.

De kans dat dit gebeurt is redelijk groot, aangezien het protest alleen succes kan hebben als er binnen afzienbare tijd een solide oppositiebeweging ontstaat met een aansprekende leider, zoals Boris Jeltsin dat in 1991 was toen hij het volk achter zich wist te scharen tijdens de staatsgreep van een groep communistische haviken tegen de toenmalige partijleider Michail Gorbatsjov. De populaire blogger Aleksej Navalny zou die rol nu kunnen spelen, maar hij zit dezer dagen in de gevangenis omdat hij tijdens het protest van vorige week maandag een politiebevel niet heeft opgevolgd.

Toch is het Kremlin in paniek door de onverwachte gebeurtenissen. En van een autoritaire staat in het nauw kun je alles verwachten. Nu nog probeert het regime de ontevredenen met een softe aanpak op alle mogelijke manieren te lijmen. Zo lanceerde ex-minister van Financiën en Poetin-vertrouweling Aleksej Koedrin gisterochtend ineens een plan om een nieuwe middenklassepartij op te richten, wat het Kremlin een dag na de verkiezingsnederlaag van regeringspartij Verenigd Rusland op 4 december ook al had geopperd. Zo’n partij zou de boze middenklasse tot bedaren kunnen brengen.

Maar de spindoctors van Poetin en Medvedev leken in hun haast te zijn vergeten dat ze dit zelf een paar maanden geleden ook al hebben geprobeerd te doen, toen ze oligarch Michail Prochorov als leider van de halfdode zakenliedenpartij Rechtse Zaak lanceerden. Toen Prochorov ineens zelf politieke ambities kreeg en beweerde premier te willen worden, werd hij binnen een paar weken buitenspel gezet. Zo’n nieuwe middenklassepartij, door het Kremlin geïnitieerd, heeft dus bij voorbaat al haar geloofwaardigheid bij de demonstranten verloren, omdat ze weten dat de machthebbers zo’n partij aan de leiband houden.

Dat diezelfde Prochorov gisteren ineens bekendmaakte zich kandidaat voor de presidentsverkiezingen te willen stellen, laat zien dat hij die politieke ambities nog altijd heeft. Iedereen gaat er echter van uit dat het Kremlin zijn registratie voor die kandidatuur zo snel mogelijk zal torpederen, zodat hij de praktisch al vaststaande herverkiezing van Poetin niet kan verstoren. En hoe anti-Poetin is Prochorov eigenlijk? Kwade tongen beweren dat zijn aankondiging gisteren, net als die van oud-minister Koedrin, vooral een afleidingsmanoeuvre is.

Een ander voorbeeld van zo’n cosmetische hervorming is het gedeeltelijk opheffen van de mediacensuur. Het uitzenden van het massale protest op de staatstelevisie wijst daarop. Het wekt de beschaafde indruk dat de grieven van de demonstranten in het Kremlin zijn gehoord.

Maar hoe je het ook wendt of keert, Poetin moet zich ervan bewust zijn dat die halve concessies gevaarlijk zijn. Ze kunnen namelijk gemakkelijk tot destabilisering van zijn systeem leiden, zoals dat ook is gebeurd bij Gorbatsjov, wiens halfslachtige hervormingen ontaardden in de ineenstorting van het Sovjetimperium. Daarbij kunnen Poetin en zijn naaste kameraden bij het uitglijden op dit ongewisse pad ook zelf hun macht verliezen en door hun opvolgers voor de rechter worden gedaagd. Als voorbeeld hoeven ze alleen maar naar de Oekraïense ex-premier Joelia Timosjenko te kijken.

Dat die huidige softe reactie wordt voortgezet als de protesten langere tijd aanhouden is dus allerminst zeker. Poetin heeft als politieke levensverzekering voor volgend jaar een drastische salarisstijging aangekondigd voor de veiligheidsdiensten, het leger en de politie om zich op die manier van hun trouw te verzekeren. Daardoor hoeft hij zich na zijn verkiezing tot president allerminst als liberale hervormer te manifesteren, zoals sommigen waarnemers hopen. Eerder ziet het ernaar uit dat hij zich tijdens zijn derde ambtstermijn als een nog autoritairdere heerser zal ontpoppen dan hij nu al is. De 50.000 politieagenten die de betoging van afgelopen zaterdag ‘begeleidden’, zouden er een voorbode van kunnen zijn.

Als je het zo beschouwt lijkt een confrontatie tussen het ontevreden deel van de bevolking en het gezag op den duur dus onvermijdelijk.

De enige nieuwe factor in het huidige krachtenspel is dat de nu opgestane demonstranten niet in de Sovjet-Unie zijn opgegroeid en daardoor niet de verlammende angst voor het totalitaire repressiesysteem kennen waarmee hun ouders in hun jonge jaren zijn gevoed. Dat maakt hen uiteindelijk misschien minder vatbaar voor de intimidatie die van de huidige heersers uitgaat.

Het protest van zaterdag heeft aangetoond dat Poetins regime tanende is en dat Poetin zelf van de ene dag op de andere zijn aura van onaantastbaarheid is kwijtgeraakt. Daardoor zit hij op de lange termijn in een doodlopende steeg en kan hij geen kant op. Want echte democratische hervormingen kan hij niet doorvoeren, omdat die de ondergang van zijn systeem betekenen. Halfslachtige concessies zijn niet lang vol te houden en bovendien gevaarlijk. En een gewelddadige confrontatie met de betogers schrikt buitenlandse investeerders af en is daardoor nadelig voor de zo nodige modernisering van de economie.

Anders dan vier jaar geleden kan Poetin dus niet meer rekenen op de goed opgeleide middenklasse, die tijdens zijn eerste ambtstermijn een baken van stabiliteit in hem zag. De armen zijn de enigen wier volledige steun hij nog wel heeft. Zij zien in hem het beste alternatief voor een terugkeer naar het communisme, dat voor hen niets anders betekent dan het met een voedselbon in de rij staan voor een vette worst.

Die armen verzamelden zich gisteren op het Manegeplein bij een tegenprotest van Verenigd Rusland. De demonstranten van zaterdag werden er uitgemaakt voor provocateurs, die door het Westen worden betaald. Het leek even alsof de Sovjet-Unie weer terug was. Maar dan wel een kleine Sovjet-Unie: de opkomst van deze betoging vóór Poetin kwam niet boven de 5.000 mensen uit.

    • Michel Krielaars