Tegenspoed vergroot spanning tussen CPB en kabinet

Meer nog dan zijn voorgan- ger confronteert directeur Coen Teulings de politiek met een onafhankelijke opstelling van het CPB. Dat komt het kabinet niet altijd van pas.

Nederland, Den Haag, 22 maart 2011, Coen Teulings, directeur van het Centraal Plan Bureau ( CPB ) presentatie verwachting NL economie; Het CPB verwacht meer economische groei dan eerder was geraamd. Er wordt nu een groei verwacht van 1,75 procent dit jaar. Het CPB ging twee maanden geleden nog uit van 1,5 procent. De betere cijfers komen vooral door de sterkere groei van de internationale handel. De werkloosheid neemt verder af en komt uit op 4,25 procent. Ook daalt het begrotingstekort naar 3,6 procent. De koopkracht daalt daarentegen iets meer dan verwacht. Dat komt onder meer door de hogere prijs van olie en andere grondstoffen. De inflatie zou daardoor niet uitkomen op 1,5 maar op 2 procent. / Foto; Peter Hilz

Het was een zinnetje dat hard aankwam bij het kabinet. In september schreef het Centraal Planbureau in de zogeheten Macro-Economische Verkenning: „Bij een ongekend grote vraaguitval kunnen extra bezuinigingen de problemen versterken”. De passage stond haaks op het coalitiebeleid dat nu centraal staat: extra bezuinigen als het economisch slechter gaat dan voorspeld.

Het was niet de enige zin waar de huidige machthebbers zich aan konden storen. Zo noemde het CPB de effecten van de halvering van de overdrachtsbelasting – door het kabinet bedoeld om de huizenmarkt uit het slop te halen – „verwaarloosbaar”. Nee, in plaats van een lagere overdrachtsbelasting kan dit kabinet beter de huizenmarkt hervormen, bijvoorbeeld door de aftrekbaarheid van hypotheekrente te beperken.

Als het economisch tegenzit, „zijn juist maatregelen nodig die structureel de overheidsfinanciën in beter vaarwater brengen”, zoals maatregelen rond het pensioenstelsel, de woningmarkt en de arbeidsmarkt. Precies, allemaal maatregelen die het kabinet-Rutte van VVD en CDA, gedoogd door de PVV, juist níet neemt. Althans, tot nu toe niet.

Pikant is dat juist de cijfers die het CPB vandaag (prognose 2012) en in februari (2012 en verder) levert, de aanleiding worden voor extra bezuinigingen.

De spanning tussen het CPB en het kabinet heeft niet alleen te maken met structurele spanning tussen onafhankelijke rekenaars en ministeries die liever zien dat cijfers en rapporten in hun straatje passen. Het heeft ook te maken met de persoon Coen Teulings. Deze econoom, lid van de PvdA, vaart zijn eigen koers, en let eerder op de wetenschappelijke onderbouwing dan op de politieke effecten.

Zo zorgde Teulings tijdens de kabinetsformatie van vorig jaar al voor onrust, doordat hij minder wilde bezuinigen dan de 18 miljard euro, waartoe de coalitie besloot.

En in september van dit jaar kreeg Teulings nog een boze brief van secretaris-generaal Chris Buijink van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. Bij een onderzoek naar de bezuinigingen op het persoonsgebonden budget (pgb) zou het CPB geen wederhoor met het ministerie Volksgezondheid hebben gepleegd. Strekking van de studie van het CPB was dat de bezuiniging op het pgb weinig opleverde. De oppositie, die om het onderzoek had gevraagd, kwam meteen met juichende persverklaringen.

Toen de brief van Buijink uitlekte was minister Verhagen (Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, CDA) de eerste om te benadrukken dat de onafhankelijkheid van het CPB niet ter discussie stond en dat de discussie om de vorm ging, niet om de inhoud.

Die onafhankelijkheid is dan ook heilig: in veel landen zorgt een (politiek geleid) ministerie van Financiën voor de groeicijfers, waarop vervolgens regeringsbeleid wordt gebaseerd. Juist na het drama met Griekenland heeft de Europese Unie nog eens het belang van de onafhankelijkheid van instituten zoals het CPB beklemtoond. „Nationale budgetten moeten zijn gebaseerd op onafhankelijke groeivoorspellingen”, luidde niet voor niets een van de conclusies van de Europese Raad van regeringsleiders van 27 oktober jongstleden.

Meer nog dan zijn voorganger Henk Don confronteert Teulings de politiek met een eigen, onafhankelijke lijn. Ruim vijf jaar geleden, vlak na zijn aantreden in april 2006, gaf hij al zijn visitekaartje af. Voorafgaand aan de verkiezingsstrijd, in september 2006, publiceerde zijn instituut een studie over het, al enige tijd, grootste taboe voor politici: de hypotheekrenteaftrek.

Het CPB had een ingenieus plan bedacht waarbij niet de hypotheekrente maar de hypotheekschuld deels aftrekbaar zou zijn. Daarmee haalden Teulings cum suis zelfs de PvdA links in. De politieke steun was derhalve gering, het bashen van het CPB des te luidruchtiger.

Een half jaar later, februari 2007, had de politiek helemaal genoeg van de eigengereide koers van Teulings en zijn rekenaars. Zoals bij elk kabinet had het instituut de financiële en andere effecten van het beleid doorgerekend, in dit geval van het nieuwe kabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie. Nog voordat het kabinet op het bordes stond, maakten Teulings en zijn collega’s gehakt van sommige beleidsvoornemens, zoals de hervorming van de AOW.

„Niet goed uitvoerbaar” en „zeer complex”, luidde het oordeel in februari 2007. Het kwam Teulings naar eigen zeggen op een woedend telefoontje te staan van, toen nog, demissionair minister Joop Wijn (Economische Zaken, CDA). Die vroeg hem zelfs de betreffende informatie van de CPB-website te halen. Teulings weigerde.

    • Erik van der Walle
    • Kees Versteegh