De bodem onder kabinetsbeleid

Het lijkt erop dat het kabinet-Rutte extra moet bezuinigen. Vijf vragen over de zin en de onzin van economische voor- spellingen.

Eén cijfertje verkeerd achter de komma en het kabinet besluit tot miljardenbezuinigingen. Het is zomaar mogelijk gezien de afspraken die CDA, VVD en PVV bij de aanvang van het kabinet-Rutte hebben gemaakt. Het onderstreept nog eens hoe invloedrijk ramingen voor het landsbestuur kunnen zijn.

1Wat is eigenlijk het nut van economische prognoses?

Wie politiek wil bedrijven, het land wil besturen en beleid wil maken, moet weten hoe het land er voor staat. Daarom zijn economische prognoses van groot belang. Een van de redenen dat de Federal Reserve, het Amerikaanse stelsel van centrale banken, na de beurskrach van 1929 achteraf gezien de verkeerde beslissingen nam, was een gebrek aan informatie. De Fed trapte monetair op de rem op het moment dat de economie al kromp – het leidde tot The Great Depression.

2Wat is het belang van de ramingen door het Centraal Planbureau?

Het Centraal Planbureau (CPB) is in Nederland hofleverancier van economische voorspellingen. De Nederlandsche Bank maakt ook prognoses net als diverse grootbanken, maar die van het CPB zijn maatgevend voor het kabinetsbeleid. Dat voorkomt ook veel overbodige discussie. In Duitsland zijn er diverse instituten die taxaties maken: het gevolg is dat politici sneller gaan ‘winkelen’ bij de verschillende bureaus om de hen welgevallige schattingen te gebruiken. In Nederland zijn pogingen van de econoom Eduard Bomhoff om op de Nyenrode Business Universiteit met het bureau Nyfer een concurrent van het CPB op te zetten commercieel gestrand. In veel landen wordt het economisch beleid gebaseerd op prognoses van de eigen ministeries. Het CPB ressorteert weliswaar onder Economische Zaken, maar het is onafhankelijk.

3Hoe accuraat zijn de prognoses van het CPB?

Het CPB is de eerste om te wijzen op alle onzekerheden rond zijn prognoses. Het kan de olieprijs niet voorspellen of de dollarkoers, maar moet dat wel doen om tot prognoses van de economische ontwikkeling te komen. Een calculated guess is dan nog altijd beter dan een ongefundeerde raming. Het CPB zag de crisis niet aankomen en schatte later de werkloosheid veel te hoog in. Daarom evalueert het planbureau stelselmatig zijn eigen prognoses.

4Hoe bijzonder is de positie van het CPB?

Het CPB heeft internationaal gezien een vrij unieke positie. De manier waarop het instituut is ingebed in het politieke bestel is zelfs een voorbeeld voor andere landen, als ware het een heus exportproduct. De problemen in Griekenland toonden nog eens het belang van onafhankelijke ramingen. Daar werden de statistieken uit politieke motieven gemanipuleerd, waardoor ook de Europese partners op het verkeerde been werden gezet.

De Nederlandse econoom Jan Tinbergen was grondlegger van de econometrie en stond aan de wieg van het eerste macro-economische model. Als eerste directeur bezorgde hij het CPB (opgericht in 1945) wereldfaam. Nog steeds heeft het Nederlandse planbureau grote invloed op de prognoses die wereldwijd van de wereldhandel worden gemaakt. Voor vele instituten zijn de taxaties uit de modellen van het CPB normgevend. Dat is geen toeval. Voor de kleine open Nederlandse economie is de wereldhandel van oudsher een van de belangrijkste determinanten van de economische ontwikkeling.

5Wat vindt het CPB zelf van zijn prognoses?

Binnen het CPB wordt dikwijls met angst en beven gekeken naar de manier waarop de politiek met zijn publicaties omgaat. De analisten van het CPB benadrukken dat de door hen geproduceerde cijfers niet te ééndimensionaal moeten worden geïnterpreteerd. Het gaat hen om de beleidsanalyse. Zij hebben in dat opzicht nog steeds last van de naam die vlak na de Tweede Wereldoorlog werd gekozen. Toen stond het concept van de „centraal geleide economie” nog in hoog aanzien in de wetenschappelijke wereld. Het CPB begon als „centraal geleid” instituut dat tijdens de wederopbouw moest adviseren hoe de schaarse middelen te verdelen.

Jeroen Wester