Geen grijstinten bij Jan Karski

Poolse verzetstrijder Jan Karski (1914-2000) wilde met Mijn bericht aan de wereld middenin WOII kenbaar maken dat de joodse minderheid systematisch werd uitgeroeid. Zelfs in Washington vond hij geen gehoor.Grijstinten zijn in de herinneringen van de Poolse verzetsstrijder Jan Karski (1914-2000) niet te vinden. Mijn bericht aan de wereld vestigt dwingend de aandacht op de politieke hoofdzaak van WO II: de poging van de Germaanse elite in Berlijn om Europa militair te onderwerpen en het Europese jodendom fysiek te elimineren. Het ging om leven en dood en in die zin om wit en zwart. De ervaringen van Jan Karski vloeiden rechtstreeks voort uit deze extreme essentie. Als verbindingsman van het Poolse verzet reisde hij eind 1942 dwars door de vijandelijke linies naar Londen om te rapporteren dat de Duitse bezettingsmacht in zijn land de joodse minderheid systematisch uitroeide. Karski deed verslag van wat hij met eigen ogen had gezien in het getto van Warschau en in het vernietigingskamp Belzec.

In juli 1943 reisde hij door naar Washington om te worden ontvangen in het Witte Huis. Nadat hij zijn rapportage aan Roosevelt had beëindigd met de oproep de joden in zijn land te helpen, zei de president: ‘Vertel uw landgenoten dat we de oorlog zullen winnen’. Karski schreef op uitnodiging van een Amerikaanse uitgever een boek over zijn ervaringen. Toen Story of a Secret State in 1944 verscheen, werden bijna 400.000 exemplaren verkocht. Van dit werk is nu een Nederlandse vertaling verschenen onder de titel Bericht aan de wereld.

Karski’s oproep aan Roosevelt had niet het gewenste resultaat. De geallieerden kwamen niet in actie om een einde te maken aan de massamoord op de joden. Wat Karski niet wist, was dat de Britse en Amerikaanse regering al langere tijd berichten ontvingen over wat later de Holocaust is gaan heten. De Amerikaanse historicus Richard Breitman heeft in zijn Official Secrets: What the Nazis Planned, What the British and Americans Knew (1996) duidelijk gemaakt dat Londen dankzij het kraken van Duitse codes al snel op de hoogte was van de massa-executies die Einsatzgruppen achter het front uitvoerden nadat Duitsland in juni 1941 de Sovjet-Unie was binnengevallen. Nog voordat de gaskamers werden ingesteld, verloor al een miljoen joden het leven. Toch ondernamen de geallieerden ook in 1943 nog niet de actie waarvoor Karski namens de joodse leiders in het getto van Warschau had gepleit. Waarom werden bijvoorbeeld de aanvoerlijnen naar de vernietigingskampen niet gebombardeerd? Het antwoord, zo weten we inmiddels, lag opgesloten in de vage reactie die Roosevelt aan Karski gaf. De eisen van de oorlogvoering hadden absolute prioriteit. Een overwinning op Hitler was volgens Londen en Washington de beste manier om een einde te maken aan de Duitse misdaden.

Dit artikel werd gepubliceerd in NRC Handelsblad op Vrijdag 9 december 2011, pagina 2 - 3. U kunt de hele recensie van Ronald Havenaar hier lezen en het boek bestellen.