Wie gaat er blussen? 5 manieren om de euro te redden - of niet Wat willen de leiders?

Gisteravond begon alweer een nieuwe Europese top over de eurocrisis. De wereld wacht op een oplossing.

De vergaderingen kunnen wel tot in het weekend duren.

Op de top moet blijken of bondskanselier Angela Merkel de rest van de EU meekrijgt in wat zij beschouwt als het belangrijkste recept tegen de eurocrisis: het principe van begrotingsdiscipline voor eens en voor altijd juridisch vastleggen, door middel van een verdragswijziging.

Het Europees verdrag kan alleen worden gewijzigd als alle 27 regeringsleiders ermee instemmen. Een van Merkels belangrijkste tegenstanders is de Britse premier David Cameron. Maandag zei hij nog dat de Britten, die geen euro hebben, in ruil voor instemming „soevereiniteit terug willen” van Brussel.

Cameron kan het niet te hard spelen. Op de vorige Europese top, eind oktober, deed hij dat en toen kreeg hij iedereen over zich heen – zelfs andere niet-eurolanden. Hij eindigde volgens betrokkenen „compleet geïsoleerd”.

Maar Cameron is niet de enige die aanstuurt op een minder vergaande reparatie. Herman Van Rompuy, de voorzitter van de Europese Raad, die Merkel doorgaans volgt, veroorzaakte begin deze week in Berlijn grote irritatie door de mogelijkheid te opperen van beperkte aanpassing van slechts één protocol in het Europees verdrag.

Zo kunnen verdragsonderhandelingen en een riskant ratificatieproces worden vermeden, hoopt Van Rompuy. Zijn voorstel weerspiegelt zorgen in landen als Ierland en Nederland, waar EU-referenda in het verleden een ‘nee’ opleverden.

Maar Duitsland beschouwt een forse verdragswijziging als „onontkoombaar”. Merkel zal „geen luie compromissen” dulden. „Duitsland accepteert geen Brusselse trucs”, zegt een hoge regeringsfunctionaris in Berlijn in ongewoon harde woorden.

Merkel wil de weeffouten van de Europese Monetaire Unie (EMU) nu aanpakken. Bij de oprichting van die EMU (de voorganger en oorsprong van van de euro) liet bondskanselier Helmut Kohl de eis van een politieke unie vallen als concessie aan Frankrijk. Nu de euro in gevaar is, eist Merkel correctie van deze fout.

Eerder deze week kreeg Merkel de Franse president Nicolas Sarkozy mee. Het duo wil op de top gezamenlijk optrekken. Maar Merkel gaat volgens diplomaten „pessimistischer dan een week geleden” de onderhandelingen in. „We hebben de indruk dat sommige EU-lidstaten de ernst van de situatie nog steeds niet hebben begrepen”, zo heet het in Berlijn.

Merkel speelt hoog spel. De Duitse politieke dominantie in Europa stuit op aversie bij menig EU-lidstaat. Het is uitzonderlijk dat een bondskanselier voorafgaand aan Europees topberaad met ogenschijnlijk zo weinig onderhandelingsruimte de lijn uitzet. Als de gesprekken vandaag en morgen niets opleveren, „kan zo nodig in het weekend worden door vergaderd”, klinkt het in Berlijn.

Merkel wil liefst alle 27 EU-landen meekrijgen in de verdragswijziging, ook het Verenigd Koninkrijk. Cameron wil greep houden op de ‘harde kern’ van de EU – de zeventien eurolanden dus. Hij vreest bijvoorbeeld dat ze nieuwe financiële regels afkondigen die de Londense City, het financiële hart van het land, stevig zal treffen. Of dat ze de gevreesde transactiebelasting gaan doordrukken.

Cameron op zijn beurt staat weer onder druk van invloedrijke partijleden, die een referendum willen over het Britse lidmaatschap van de EU, als er een Europese verdragswijziging komt. Een topfunctionaris in Brussel zei dat andere landen begrip hebben voor het feit dat Cameron onder druk van deze eurosceptici „ergens mee thuis moet komen”, en dat ze hem „willen helpen”. Maar wat Cameron op de top vraagt als wisselgeld voor de verdragswijziging wilde hij nog niet tegen zijn collega’s zeggen.

Merkel gaf hem deze week al een waarschuwing toen ze zei dat ze „absoluut bereid” is „de weg van de 17 eurostaten op te gaan” als „iemand niet meedoet”.

Sarkozy verkiest hoe dan ook een apart verdrag van de 17 eurolanden. Hij wil een „Europa van twee snelheden”, waarbij Frankrijk een dominante rol speelt in de eurozone.

Precies het scenario dat Cameron en de Poolse premier Tusk, twee premiers van niet-eurolanden, in Brussel willen afwenden. Maar op de vorige top van 23 oktober bleek hoe weinig ruimte Cameron heeft. Hij kwam naar de top met twee alinea’s die hij in de slotverklaring wilde. Daarin stond dat de eurolanden verplicht waren de niet-eurolanden bij hun besluiten te betrekken. Cameron legde vervolgens, volgens een betrokkene, „te lang en te fel” uit wat hij wilde.

Dat werd de Franse president Nicolas Sarkozy te veel. Cameron kreeg de volle laag. De Britten moesten ophouden eurolanden „de les te lezen en vervolgens elke oplossing blokkeren”, schreeuwde Sarkozy.

Ook Commissievoorzitter José Manuel Barroso was toen in vorm. Het Europees verdrag, zei hij, verplicht elk EU-land de euro te nemen. Dat sommigen (Groot-Brittannië, Denemarken) een opt-out hadden gekregen was al een schending van het verdrag. Dat anderen zónder opt-out wegkwamen met niet meedoen aan de euro (Zweden) eveneens. En nu remden zij diegenen die zich wél aan de regels hielden? Het moest niet gekker worden. Daarna kwam Van Rompuy, die zelden zijn stem verheft. Nadrukkelijk verwees hij Camerons „concrete mechanismes” naar de prullenbak. Zoiets speelt de EU uit elkaar, en hij zou dat niet laten gebeuren. Einde discussie.

De les die de Britse premier daaruit voor nu kan trekken, lijkt dat hij best iets mag vragen in ruil voor een verdragswijziging. Maar niet te veel. En niet op hoge toon.

In het Kamerdebat over de Nederlandse inzet bij de eurotop stond dinsdag de vraag centraal of Nederland bereid moet zijn om soevereiniteit aan Brussel over te dragen. De grootste oppositiepartij PvdA wil in dat geval nieuwe verkiezingen.

Dat legt een grote politieke druk op premier Rutte. Zonder steun van de PvdA heeft het kabinet geen parlementaire steun voor het eurobeleid, omdat gedoogpartner PVV hier niets mee te maken wil hebben. Rutte hield vol dat er geen sprake zou zijn van overdracht van bevoegdheden aan de Unie. Het plan van Merkel en Sarkozy beschreef hij als slechts „allerlei voorstellen”.

Met medewerking van Mark Beunderman Melle Garschagen, Caroline de Gruyter en Joost van den Vaart.