Recht in de leer, al kost dat aanhang

Het samenwoonverbod voor een oude priester was Rob Mutsaerts’ jongste wapenfeit. De Bossche hulpbisschop stelt orde op zaken. God heerst weer in de kerk.

Nederland, Den Bosch, 26-04-2011 Bisschop Mutsaerts in de huiskamer van het Bisschoppelijk paleis in Den Bosch. Foto: Joyce van Belkom Joyce van Belkom

Liever bot en duidelijk dan politiek correct en vaag, lijkt het motto van Rob Mutsaerts (53). Sinds een jaar is hij als hulpbisschop verantwoordelijk voor het terugbrengen van het aantal parochies in het bisdom ’s-Hertogenbosch van 230 naar 57. In een tijd waarin veel katholieken streven naar verzoening om niet nóg meer gelovigen te verliezen, gaat Mutsaerts keer op keer op tenen staan.

Hij steunde afgelopen zomer de pastoor in Liempde die weigerde een parochiaan te begraven die euthanasie had gepleegd. De Liempdse kerkgemeenschap was razend en eiste dat de pastoor werd overgeplaatst. Mutsaerts voerde in een stampvol zaaltje een crisisgesprek met de parochianen. Hij zei: „Ik kan een pastoor die goed heeft gehandeld niet wegsturen. Euthanasie druist in tegen het gegeven dat het leven een godsgeschenk is. Als we daarover niet helder zijn, dan gooien we onze geloofwaardigheid te grabbel.” Gevolg: een deel van het kerkbestuur stapte op en het kerkbezoek nam af.

Hij ging dit najaar de confrontatie aan met de vrijgevochten San Salvatorparochie in Den Bosch, die jarenlang door bisschoppen werd gedoogd. Tegen de wil van de geloofsgemeenschap in kwam hij als waarnemend pastoor orde op zaken stellen in een kerk waar ook een dominee de dienst mocht leiden en een lesbisch stel kon trouwen. En toen het kerkbestuur zich bleef verzetten tegen zijn komst, ontsloeg hij het hele bestuur. Nu vieren voormalige parochianen van San Salvator elke zondag hun geloof in een dagbestedingscentrum. Terwijl daar tweehonderd gelovigen samenkomen, wonen op hetzelfde moment in de San Salvatorkerk twee straten verderop vier mensen de eucharistieviering bij.

Hij gaf de kerkelijke rechtbank opdracht onderzoek te doen naar de Eindhovense priester Jan Peijnenburg (81) die al 46 jaar openlijk een liefdespaar vormt met zijn Threes (85). De kerkelijke rechtbank schreef priester Jan: „Het bisdom bereiken berichten dat u samenwoont met een vrouw en door publicaties voor ontkoppeling van het priesterschap van het celibaat pleit.” Jan zou uit zijn priesterambt worden gezet als hij niet voor 1 december Threes het huis uit zou zetten. Jan weigerde.

Wie is deze hulpbisschop, die fan is van uitgesproken types als Theo van Gogh, Johan Derksen en Geert Wilders – al stemt hij VVD? „Je weet wat je aan ze hebt”, vindt hij. „Wat anderen vinden, interesseert ze niet.” Net als zijn idolen is ook Rob Mutsaerts niet bang vijanden te maken.

Mutsaerts werd in Tilburg geboren als jongste in een gezin van vijf. Zijn vader was textielgrossier, zijn moeder huisvrouw. Elke dag baden ze het rozenhoedje en gingen ze naar de kerk. Net als familie en buren. Toen iedereen in de jaren zestig en zeventig afhaakte, bleef Mutsaerts gaan. „Ik vond het slap om weg te blijven.”

Hij ging na het atheneum rechten studeren en werd later juridisch adviseur bij ABN Amro. Tot er op een zondag in zijn kerk gevraagd werd te bidden om jongens die hun leven in dienst van het geloof wilden stellen. Die vraag liet hem niet los.

Zes weken later meldde hij zich als 29-jarige bij het Sint-Janscentrum. Zijn besluit stond vast. Hij zou pastoor worden. Acht jaar lang was hij heel gelukkig als pastoor in Heeze. Hij trainde de D1-jongens van de plaatselijke voetbalvereniging en leidde de geloofsgemeenschap.

Tot de man die het contact tussen Nederland en het Vaticaan verzorgt, de nuntius, hem onverwachts op zijn kantoor in Den Haag ontbood. De bisschop in Den Bosch heeft een hulpbisschop nodig, zei hij. Of Mutsaerts wilde. „Ik zei: liever niet. Hij vroeg of ik het toch wilde doen. Ik zei ja. Zo gaat dat in de kerk.”

Op 18 september 2010 werd Mutsaerts tot bisschop gewijd. Hij koos bij zijn wijding als wapenspreuk: veritas vos liberat, de waarheid zal jullie vrijmaken. Want hij is tegen subjectivisme in de religie. Hij heeft niets met theologen die praten over de symbolische betekenis van de vermenigvuldiging van broden, of het genezen van zieken door Jezus. „Het is waar of niet waar. Als Jezus pretendeert de zoon van God te zijn, maar dat niet is, is hij een oplichter, een krankzinnige. Dan bouwt het katholieke geloof op de grootste fraude aller tijden.”

Volgens Mutsaerts is alles in de Bijbel „raar maar waar”. Anders had hij nooit besloten zijn leven erop te bouwen.

Vraag in Heeze naar Mutsaerts en hoor gejubel. Hij is zo aardig, zo hartelijk, zo grappig. Secretaresse van de plaatselijke voetbalvereniging Wilma Nijssen: „De dames hier zeiden altijd: ‘Jammer dat hij pastoor is geworden.’ Hij is knap en wijs.”

Bestuurslid Rens Snoeijen van de plaatselijke voetbalvereniging: „Als we met de redactie van ons magazine gaan evalueren, zegt hij: ‘Kom bij mij, ik zorg voor eten.’”

Tiny van Eerd van het kerkbestuur: „Iedereen in Heeze vond het jammer dat hij wegging als pastoor.”

Ze vertellen hoe PSV-fan Mutsaerts op alle Ajax-brandblussers in zijn pastorie PSV-stickers plakte. Hoe hij een begrafenisdienst verzette om bij de wedstrijd van zijn voetbaljongens te kunnen zijn. Hoe hij grapjes maakte tijdens de carnavalsmis en dan bij de collecte zei: ‘De briefjes zijn voor de kerk, de muntjes voor de pastoor’, waarna veel kerkbezoekers consumptiemuntjes in het collectemandje deden.

Ze vertellen dat hij tijdens het WK voetbal een groot scherm in de pastorietuin zette en barbecues hield. Dat hij hilarische columns schrijft in het plaatselijke voetbalblaadje onder de naam: Graspol. Onder Mutsaerts waren er wel 55 misdienaartjes, zeggen ze trots.

Ja, ze weten ook heus wel: als het om het geloof gaat, is Mutsaerts strikt in de leer. Cees de Weijer van de voetvalvereniging: „Als je bij je begrafenis een hardrockliedje wilde laten horen, vond hij dat niet goed.”

Wilma Nijssen van de voetbalvereniging: „Kerks gezien, komt hij soms hard over.”

Kerkbestuurder Van Eerd: „Voor hem is er geen middenweg. Iets is zwart of wit. Grijs bestaat niet.”

Niettemin, zegt Wilma Nijssen: „Hij is een schat van een man.”

Het afgelopen jaar leidde Mutsaerts voortvarend de sanering die het bisdom in 2008 inzette. Motief: „Nu hebben de gezamenlijke parochies in het bisdom een vermogen van 140 miljoen euro. Maar als we zo doorgaan, is dat over tien jaar nog 40 miljoen. Er moeten kerken gesloten worden.”

En hij ging de strijd aan met wat hij noemt „quasi-liturgie” en „verburgerlijking van het geloof”. Daarmee bedoelt hij geloofsgemeenschappen waar het alleen nog draait om het contact tussen mensen. „Daar zeggen ze: ‘Jij ben oké, ik ben oké en we hebben het gezellig samen.’ Maar als Onze Lieve Heer niet meer centraal staat, maakt de kerk zich overbodig.”

Mensen die Mutsaerts het afgelopen jaar ontmoetten, jubelen niet. Zij zijn kwaad, verdrietig, teleurgesteld. Gerard van de Weijer, van het voormalig kerkbestuur van de San Salvatorparochie: „Hij is geen bisschop, geen herder. Hij luistert niet. Je bent het met hem eens, of je ligt er uit. Zijn kerkvisie is middeleeuws.”

Tini van den Berg, afgetreden vicevoorzitter van de parochie in Liempde: „Mutsaerts is nog conservatiever dan onze eigen pastoor. Hij zegt: ‘De kerk heeft wetten en daar moeten mensen zich naar voegen.’ Bij de begrafenis van een twaalfjarige jongen in onze kerk moest gregoriaanse muziek klinken, want zo zijn de regels. Een huwelijk sluiten tussen twee mensen die al samenwonen, vindt Mutsaerts moeilijk. Na een avondwake moet bij voorkeur een begrafenis volgen, geen crematie.”

Het gaat Van den Berg aan het hart. „Gelovigen verlangen naar een sociale, betrokken kerk. Mutsaerts werkt toe naar een conservatieve, afstandelijke kerk. Hij is halsstarrig, ontactisch, niet warm.”

Priester Jan die bij zijn Threes bleef: „Was hij maar gewoon eens langsgekomen. Dan hadden we kunnen praten.”

Mutsaerts heeft het af en toe zwaar, zeggen ze in Heeze. Maar hij staat achter zijn werk. De hulpbisschop gelooft dat de katholieken in Nederland op termijn een klein clubje zullen vormen. Hij vindt het belangrijk dat die kleine kern authentiek is, zodat er weer iets uit kan groeien.

Er lijken twee totaal verschillende Mutsaertsen te bestaan: de rechtlijnige prelaat en de innemende mens. Geert Hamers van het kerkbestuur in Heeze vat het als volgt samen: „Als bisschop is hij een manager die moeilijke berichten brengt. En dat gaat hem goed af. Maar als hij zijn mijter afzet, is hij heel aardig.”