Prijzen voor bio-art naar 'mooie' kunst

Vier bioart-kunstenaars kregen gisteren een Designers & Arts 4 Genomics Award. Samen met biomoleculaire onderzoekers gaan ze hun voorstel uitvoeren.

Betonnen muren bekleden met korstmossen; een urinedagboek bijhouden, als spiegel van de eigen gezondheid; een eetbare tijdmachine in de vorm van toekomstrecepten en het visueel weergeven van fotosynthese in planten. Met die onderwerpen wonnen vier kunstenaars hun Designers & Arts 4 Genomics Awards, gisteren uitgereikt in museum Naturalis in Leiden.

De vier teams van kunstenaars uit binnen- en buitenland, gekoppeld aan wetenschappers van Nederlandse genoomonderzoekcentra krijgen van het Netherlands Genomics Initiative elk 25.000 euro om hun project te verwezenlijken. Het resultaat is vanaf half juni te zien in Naturalis.

Het meest in het oog springt het plan om korstmossen, samenlevende algen en schimmels, te gebruiken als stadsversiering. Dat klinkt gemakkelijker dan het is, want korstmos groeit traag en is gevoelig voor luchtkwaliteit. „Daarom is onderzoek nodig naar de genetische en uiterlijke eigenschappen van de algen en schimmels”, legt Cees van den Hondel uit, schimmelonderzoeker aan het Kluyver Centre for Genomics of Industrial Fermentation. Hij is betrokken bij het project van de Belgische kunstenaar Lionel Billiet.

De vier winnaars kregen hun prijs op grond van een brochure. Het echte werk moet nog gebeuren. Vorig jaar zijn de Designers & Arts 4 Genomics Awards voor het eerst uitgereikt. Wat kwam er terecht van de projectvoorstellen van de prijswinnaars van vorig jaar?

Jalila Essaïdi won vorig jaar met haar voorstel om op basis van spinnenrag, geproduceerd door een transgene geit, kogelvrije huid te kweken. Ze had hiervoor contact gelegd met de Amerikaanse onderzoeker Randy Lewis van de universiteit van Wyoming, ‘vader’ van de zijdegeit. Hij stuurde haar een e-mail vol technische details én de boodschap dat haar idee ‘misschien wel haalbaar was’. Essaïdi: „Zo hoort de samenwerking te gaan. De kunstenaar komt met gekke ideeën, de wetenschapper levert de reality check.”

Het lukte Essaïdi samen met onderzoekers van het Nederlands Forensics Genomics Consortium in het lab de huid te kweken. En in een schietproef bleek hij inderdaad kogelwerend. „Mijn oorspronkelijke doel was de vraag op te werpen in hoeverre we onszelf willen verbeteren. Maar er zijn ook daadwerkelijk toepassingen uit voortgekomen.”

Essaïdi gaat binnenkort met het Amerikaanse leger praten, dat serieuze interesse toonde. In het Leids Universitair Medisch Centrum werken onderzoekers niet verder met de kogelwerende huid, maar wel met een meer doordringbare variant van de zijde, voor toekomstige huidtransplantaties bij brandwonden. De door het lichaam afbreekbare zijde is een tijdelijke structuur waarin de huid zich kan herstellen.

Kunstverzamelaar Geert Verbeke, directeur van een privémuseum in het Vlaamse Kemzeke, en biokunstfanaat, hoorde van het project en zei een paar vierkante centimeters kogelwerende huid geïmplanteerd te willen krijgen. Er was tot nu toe alleen geen arts die de transplantatie wilde uitvoeren. Essaïdi: „Daar lag de grens tussen kunst en wetenschap, de artsen durfden hun naam niet aan het object te verbinden.”

Inmiddels hebben zich wel chirurgen bij haar gemeld. Randy Lewis, de ontwikkelaar van de biogeit, hoopt binnenkort een kogelwerende huid met ingebouwd afstotingsremmend medicijn bij muizen te implanteren. Lukt dat, dan kan Verbeke z’n stukje huid krijgen.

Dit jaar hebben de prijswinnaars, buiten het korstmosproject, vooral projecten die mooi en prikkelend zijn, maar die wetenschappelijk weinig vernieuwend zijn. Opvallender is dan het plan van de Britse Charlotte Jarvis, die niet in de prijzen viel. Zij werkt samen met het Netherlands Proteomics Center dat de financiering voor het project nu zelf probeert rond te krijgen. Jarvis is van plan appels te besmetten met een schimmel die in zijn DNA de universele verklaring van de rechten van de mens gecodeerd krijgt. Deze appels wil ze naar buitenlandse labs sturen om ze te laten proeven, en om te laten onderzoeken of de tekst nog in het DNA zit. Dat stelt de angst voor genetische modificatie aan de kaak, maar moet ook leren hoe snel schimmels ‘vreemde’ code uit hun DNA werken.

De ethiek van de biokunst, van samenwerking tussen kunstenaar en onderzoeker is a.s zaterdag (15.00-18.00 uur) onderwerp van een bijeenkomst in de Waag, Nieuwmarkt 4, Amsterdam.

    • Jop de Vrieze