Dan toch maar burgerlijke ongehoorzaamheid?

In vijf nieuwe boeken wordt de brug geslagen tussen burger en politiek. Welk boek doet dat het meest overtuigend? Reageer in het kader van de NRC leesclub.

Peter Kanne: De gedoogdemocratie. Heeft stemmen eigenlijk wel zin? Meulenhoff, 334 blz. € 19,95

Wie is Peter Kanne?: Peter Kanne is ‘senior onderzoeksadviseur’ bij opiniepeiler TNS NIPO. Hij is doorgaans niet te beroerd zijn mening bij de cijfers te geven, waaraan hij zijn populariteit onder parlementaire verslaggevers dankt.

Het probleem?: Het cynisme waarachter Gabriël van den Brink (zie rechtsboven) diep gevoelde idealen ziet, vindt Kanne terecht. Zelf is hij ook cynisch, over het vermogen van politici om de verlangens van kiezers te herkennen en te begrijpen.

Peter Kanne geeft veel cijfers om het onbegrip tussen kiezer en gekozene te illustreren. Zoals de hypotheekrenteaftrek, een onderwerp dat van groot belang was in de verkiezingscampagne van 2010. Economen en de SER waren eensgezind: de politiek moet iets doen aan de aftrek, die de woningmarkt verstoort en op de lange duur gevaar sticht voor de overheidsfinanciën. Het bureau van Kanne peilde enkele maanden voor de verkiezingen dat ook de Nederlandse bevolking inmiddels in meerderheid inzag dat er iets moest gebeuren. Maar de leiders van de PVV, de VVD en het CDA durfden het niet aan. Ze namen zelfs de moeite niet meer om te ontdekken voor welke maatregel genoeg draagvlak bestaat. Ze namen geen risico en waren categorisch tegen. Zo heeft eigenlijk niemand gekregen wat hij wilde.

Oplossing?: Eerlijkheid. De permanente staat van verwarring onder politici maakt kiezers cynisch over hun bestuur, of ze dat nu zelf hebben gekozen of niet. Het zou helpen, meent Kanne, als politici eerlijker zijn – over hun standpunten, hun inzet, de compromissen. Enige consistentie kan ook geen kwaad.

Eerlijk en helder betekent niet dat politici extremer stelling moeten nemen. Terwijl politicologen graag klagen over de middelpuntvliedende krachten in de Nederlandse politiek, laat Kanne overtuigend zien dat kiezers juist meer naar het politieke midden tenderen dan de politieke partijen. CDA’ers en VVD’ers zijn linkser dan hun politieke vertegenwoordigers, terwijl GroenLinks-stemmers en PvdA’ers rechtser zijn dan hun partij. Kortom: politici moeten beter kijken naar peilingen. Zegt de opiniepeiler. (PvO)

U kunt het boek hier bestellen.

Dick Pels en Anna van Dijk (red.): Vrijzinnig paternalisme. Naar een groen en links beschavingsoffensief. Bert Bakker, 285 blz. € 19,95

Een boek van Groenlinksers?: Dick Pels is behalve socioloog inderdaad directeur van het wetenschappelijk bureau van GroenLinks. Anna van Dijk is filosofe. Behalve zij schreven nog dertien auteurs mee aan deze bundel.Ze zijn zeker niet allemaal lid van GroenLinks. Ze delen wel een afkeer van het antipaternalisme van het ‘liberaal-populistische kabinet-Rutte’.

Het probleem?: De populariteit van het ‘gewoon jezelf kunnen zijn’, de gedachte achter een oude VVD slogan. Want: we kunnen wel om het hardst roepen dat vrijheid het hoogste goed is en betutteling het grote kwaad, maar als dat neerkomt op bot individualisme, zet dat de samenleving op dood spoor. Mensen moeten ook worden aangezet om het goede te doen, zoals zich milieubewust en solidair gedragen.

Wat is de oplossing?: Moraliseren. Veel en vaak. Een ‘democratische discussie’ heet dat in Vrijzinnig paternalisme. Want ‘als vrijheid niet vanzelf leidt tot vrijzinnigheid en emancipatie niet vanzelf tot goed gedrag, moet het vrijheidsstreven worden verdiept met een moreel project van matiging, zelfbeheersing, zelfrelativering en sociale verantwoordelijkheid’. Duwtjes in de goede richting kunnen helpen, zoals: het ‘paal en perk stellen’ aan reclames voor ongezond voedsel gericht op kinderen om obesitas tegen te gaan. En voor het ‘goede groene leven’ zou isolatie van woningen verplicht moeten worden gesteld – of bijna, dat blijft onduidelijk.

Wordt het vaker concreet?: Ja. Zo menen Dick Pels en Marina Lacroix dat het fout was om prostitutie te legaliseren. Als seksuele zelfbeschikking gelijk is aan de vrije verkoop van seks, wint de ‘commerciële antimoraal’: alles is te koop wat maar geld opbrengt. Daarbij is de grens tussen vrijwillige en gedwongen seks vaag. Daar moeten libertaire denkers niet te makkelijk over doen, aldus deze vrijzinnig-paternalisten.

Moraal van het verhaal?: Het emancipatieverhaal is mislukt als het leidt tot burgers die zich niets laten zeggen. Ook vrijzinnige mensen moeten leren moraliseren. Titel van het nawoord: vrijheid, met mate. (PvO)

U kunt het boek hier bestellen.

Eelke Blokker en Albert Jan Kruiter: In ons belang. Pleidooi voor publieke Waarden. Van Gennep, 54 blz. € 4,95

Wat is het probleem?: In moderne democratieën besteden burgers de zorg voor het publiek belang uit aan de overheid. Voor die overheid wordt die taak te duur, zodat marktmechanismen worden geïncorporeerd. In plaats van gelijkheid en rechtvaardigheid regeren voortaan concurrentie en kostenreductie. Overheid, bedrijfsleven en civil society worden een karikatuur van zichzelf, gevangen in armetierig marktdenken of mokkend consumentengedrag. Links vecht voor het behoud van vermolmde instituties. Ondertussen vernietigt rechts de restjes van de publieke ruimte.

Wie zeggen dit?: Albert Jan Kruiter en Eelke Blokker zijn mannen van theorie én praktijk. Kruiter promoveerde op een proefschrift over de op De Tocqueville geënte stelling dat geïndividualiseerde burgers een bureaucratische overheid over zich afroepen. Eelke Blokker heeft een uitzendcentrale voor langdurig werklozen. De twee drijven het ‘Instituut voor Publieke Waarden’ dat in opdracht taaie bedrijfsculturen probeert te hervormen.

Hebben ze ook een oplossing?: Dat valt tegen. We moeten weer burgers worden. En het gestolde wantrouwen doorbreken. Maar hoe vaak hebben we dat al gehoord?

Dan misschien een concreet plan?: Volgens Kruiter en Blokker zal meer overheid ons niet uit de patstelling helpen, meer markt evenmin. Maar wat dan wel? Blije allianties, ‘samenredzaamheid’ en buurtprojecten van burgers die het zat zijn? De beste voorbeelden biedt misschien de website van Kruiters en Blokkers Instituut voor Publieke Waarden. Een project daar behelst bijvoorbeeld het transplanteren van de veiligheidsprotocollen uit de luchtvaart (gebaseerd op hiërarchie en eigen verantwoordelijkheid) naar de jeugdzorg, als tegenwicht tegen daar heersende consensuscultuur.

Moraal van het verhaal: De kwestie meer of minder overheid is passé. Of zou dat in ieder geval moeten zijn. De kloof tussen burger en politiek is misschien te doorbreken met praktische ideeën. (MS)

U kunt het boek hier bestellen.

Gabriël van den Brink: Eigentijds Idealisme. Een afrekening met het cynisme in Nederland. Amsterdam University Press, 104 blz. € 17,95

Het probleem?: Een (bekende) analyse luidt dat de geest van negativisme die door Nederland waait, gevolg is van de secularisering en materialisme. De politiek baseert zich op dit vermeende cynisme en nihilisme. Maar klopt deze aanname wel? Zijn we echt zo zonder idealen en hogere waarden? Of herkennen we die niet als we ze zien? Idealen zijn niet verdwenen, maar zijn gedemocratiseerd en verplaatst naar de privésfeer. Idealen bestaan dus nog wel, maar niet in het openbaar. Ook de politiek negeert ze. Geen wonder dat burgers zich niet meer in de politiek herkennen. Hierin schuilt een verklaring voor de bekende paradox ‘met mij gaat het goed, maar met ons gaat het slecht’.

Zegt wie?: Socioloog Gabriel van den Brink. Hij is hoogleraar maatschappelijke bestuurskunde aan de Universiteit van Tilburg en doceert aan de Politie Academie.

De oplossing?: Erken persoonlijke idealen. Stimuleer mensen om gemeenschappen te stichten rond gedeelde waarden. Dat gebeurt trouwens al vanzelf. Mensen doen nog steeds vrijwilligerswerk, houden een buurtfeest, doneren geld, zetten hun handtekening onder een internetpetitie. Deze civic talk zou de relevantie van de politiek vergroten, omdat mensen zien dat politici zich onbaatzuchtig inzetten voor een ideaal, in plaats van enkel voor koopkrachtplaatjes en kiezersgunst.

Wordt het ergens concreet?: Als het om oplossingen gaat is Van den Brink een stuk vager. Wel concreet zijn de interviews met Nederlanders over het in de praktijk brengen van hun idealen – al kom je er niet achter hoe sociale wenselijkheid in de vraagstelling is vermeden. Als men ú vraagt naar hoe u hoge idealen in praktijk brengt, zegt u dan: ik werk alleen maar voor het geld?

Moraal?: We zijn lang niet zo’n cynische en zelfzuchtige samenleving als wel denken. Nu is het zaak de inzet voor de buurtvereniging en de betrokkenheid bij de school van onze kinderen te vertalen. Maar hoe? Tja… (MS)

U kunt het boek hier bestellen.

Rutger Claassen: Het huis van de Vrijheid. Een politieke filosofie voor vandaag. Ambo, 371 blz. € 22,50

Wat is het probleem?: Het is onhelder waar de grens ligt van wat de overheid vermag. Overheden bemoeien zich uit diverse motieven met van alles, zo lijkt het. Op welke grondslag maak je dan een onderscheid tussen privé en publiek, tussen vrijheid en overheidsdwang?

Wie schrijft dit?: Rutger Claassen is politiek filosoof aan de Leidse universiteit en schreef een proefschrift over schaarste. Hij schrijft voor Socialisme & Democratie, tijdschrift van de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA.

Biedt Claassen ook een oplossing?: Hij stelt voor de vrijheid van de burger als het hoogste politieke ideaal te beschouwen. Maar daaronder verstaat hij niet alleen negatieve vrijheid, ofwel de vrijheid om te doen en laten wat je wilt. Claassen wil een rijker vrijheidsbegrip: ook positieve vrijheden doen ertoe, zoals de vaardigheid om zelf te kunnen kiezen en het recht op diverse keuzemogelijkheden. De staat neemt vervolgens enkel en alléén die maatregelen die de autonomie van burgers bevorderen.

Wordt het ook ergens concreet?: Zeer. Claassen houdt recente beleidsmaatregelen en gebeurtenissen tegen het licht van zijn autonomie-ideaal. Had zeilmeisje Laura mogen vertrekken? Nee, want ouderlijke aanwezigheid is cruciaal om van kinderen echt autonome volwassenen te maken. Is het rookverbod betuttelend? Ja, de burger heeft het autonome recht zich dood te roken.

Moraal van het verhaal?: Claassen pleit voor een neutrale overheid, die vergeleken met de bestaande praktijk minimaal overkomt. Opvallend is de kritiek van deze liberaal op het consumptieve laisser faire van het hedendaagse populistische liberalisme. De welvaartsgroei die alle levenssferen ondergeschikt maakt aan de economie, is volgens hem onhoudbaar, omdat die de keuzevrijheid van nieuwe generaties aantast. Als een acceptabel welvaartsniveau is bereikt, moet de staat economische groei niet langer bevorderen. Het crisiskabinet ziet hem aankomen. (MS)

U kunt het boek hier bestellen.

Dit artikel werd gepubliceerd in NRC Handelsblad op Vrijdag 9 december 2011, pagina 8 - 9.