Wortels spelen de jazz

Traditionele instrumenten verliezen terrein; tegenwoordig maken auto’s en varkentjes de mooiste muziek

A member of the First Vienna Vegetable Orchestra plays drums with a pumpkin and two leeks. The orchestra blows carved-out, taps turnips, claps with eggplant cymbals, twangs on rhubarb fibers, and rustles parsley and greens, all in the creation of an experimental sound playing at the Queen Elizabeth hall in central London 19 February 2003. AFP PHOTO Nicolas ASFOURI. AFP

Tennisballen. Wat kunnen die toch een heerlijk geluid maken als ze een racket raken of op de grond stuiteren. Droog en precies klinken ze, in een door de spelers bepaald ritme dat nooit een echt ritme wordt omdat de bal uitgaat of er een ace wordt geslagen. Of zou een speler wel eens expres een punt missen omdat het zo lekker klinkt? Liever doorslaan op de baseline dan de muziek stoppen met een volley. Ik logeerde eens naast een tennispark en al die ballen van de vier velden werkten onbedoeld samen aan een zomerse compositie. Er was ook een wesp en in de verte werd er gras gemaaid. Augustus.

Paardenhoeven, nog zo’n geweldig geluid. IJzer op asfalt of steen, een geluid dat zijn eigen onomatopee heeft: trippeltrappeltrippeltrap. In het Maleis wordt een paard soms een tjeklop tjeklop genoemd. Zou je paarden zo kunnen dresseren dat hun geluid muziek wordt?

Geluid is geen muziek. Voor het maken daarvan bestaan gespecialiseerde voorwerpen. Gitaren en violen, drums en trompetten, dingen die er alleen om die reden zijn. Je kunt op sommige gebruiksvoorwerpen wel muziek maken, op zagen en kammen bijvoorbeeld, maar die zie je niet in het Concertgebouworkest. Toch beginnen traditionele muziekinstrumenten terrein te verliezen. Dankzij de computer is het steeds makkelijker om overal muziek uit te halen. Uit een auto bijvoorbeeld. Op YouTube is een filmpje te zien waarin een jeep wordt gebruikt als muziekinstrument, bespeeld door zes spelers. Dit jeepsextet toetert, slaat met de deuren, start de motor en een ‘sound engineer’ mixt het meteen tot muziek. Soms gebeurt het van de weeromstuit gewoon analoog, al zijn er wel versterkers bij nodig nodig. Met groente bijvoorbeeld. Courgettes en pompoenen maar ook gember en peterselie laten zich bespelen als echte instrumenten. Het Weense Gemüse-orchester (groenteorkest) zoekt zijn instrumenten op de markt uit en laat bewerkte wortels en komkommers van jazz tot klassiek spelen. Hun nieuwste cd heet Onionoise .

In bioscopen in Nederland en België is nu een programma te zien met filmpjes waarin de meest ongebruikelijke dingen en dieren als instrument optreden. Groente, auto’s, poezen, printers, basketballen en bezems blijken behalve geluid ook muziek te kunnen maken. Anderhalf uur zonder piano’s en violen, gitaren en saxofoons.

Chopin schreef regenmuziek

Muziek wordt vaak als de meest abstracte der kunsten gezien. Wel is er altijd een nabootsende onderstroom geweest, waarin instrumenten seizoenen, dieren of schilderijententoonstellingen nadeden. Soms wordt een mimetische titel achteraf gegeven. Chopin gaf zijn preludes nummers maar iedereen noemt de vijftiende de Regendruppelprelude. Chopin schreef het stuk tijdens een zware regenbui waarbij de druppels op het dak kletterden, maar toen George Sand hem op de overeenkomst wees, werd de componist kwaad. „Hij protesteerde uit alle macht – en terecht – tegen de kinderachtigheid van zulke aurale imitaties. Zijn genie was vervuld van de mysterieuze geluiden van de natuur, maar getransformeerd naar sublieme equivalenten in muzikale gedachten, en niet door slaafse imitatie van echte geluiden van buitenaf.”

Zou je die regen die Chopin al of niet inspireerde zelf muziek kunnen noemen? De definitie van muziek is in de twintigste eeuw steeds uitgebreid, door componisten als John Cage, die in het beroemde 4’33 mensen naar een pianist die niet speelde liet luisteren en Pierre Schaeffer, die als eerste bestaande geluiden in een muziekstuk opnam, Étude aux chemins de fer (1948). De Canadees Hugo Le Caine componeerde in 1955 Dripsody, met het geluid van één vallende druppel water als uitgangspunt. Le Cain en Schaeffer stonden met hun musique concret aan de basis van de elektronische muziek, die traditionale instrumenten voorbij gaat. Er is geen piano meer nodig om regen als melodie te laten klinken.

Er zit ook muziek in een biggetje

Zo’n idee klinkt een beetje kitscherig. Maar met hetzelfde principe worden interessante projecten gedaan. De Britse componist Matthew Herbert bracht bijvoorbeeld onlangs de cd One Pig uit, die volledig bestaat uit opnames van geluiden die met het houden van varkens te maken hebben. Van het varken dat hij van geboorte tot slacht volgde, maakte hij ook muziekinstrumenten, een bloedorgel en trommelvellen, die gebruikt worden tijdens het live uitvoeren van One Pig.

Net uit is Music Made With Rain van de Deense componist Troels Folmann, die doorgaans muziek maakt voor Hollywoodfilms en games en sampleverzamelingen uitgeeft, met daarop bijvoorbeeld allerlei percussie-instrumenten of koren, maar ook alle geluiden die een kat maakt of die je op een boerderij kunt horen. Folmann raakte gefascineerd door het idee muziek te creëren uit „geheel organische bronnen”. Uit de natuur zelf dus. Zijn eerste experiment deed Folmann met bijen, Music Made With Bees. Regen was nog moeilijker. „Druppels hebben veel interessante fysieke eigenschappen”, schrijft hij op zijn website. „Een daarvan is de mogelijkheid om van toonhoogte te veranderen op basis van de lengte van de val en het materiaal dat ze raken. De variatie in toonhoogte stelde me in staat om vier octaven met druppelgeluiden te verzamelen.” Misschien zou Folmann de etude van Chopin door regen kunnen laten spelen.

De video die Folmann bij Music Made With Rain maakte is nogal saai. We zien regendruppels en we horen regendruppels; over hoe die regen muziek wordt komen we in het filmpje niets te weten. Dat proces speelt zich hoofdzakelijk in een computer af. Het andere uiterste is het Scandinavische duo Ola Simonsson en Johannes Stjärne Nilsson, dat muziek juist zichtbaar maakt. In de korte film Music for One Apartment and Six Drummers brachten ze een huis tot klinken, in de speelfilm Sound of Noise (2011) bespelen ze een operatiekamer, een bankfiliaal en een elektriciteitscentrale. De hele wereld is een drumstel.

Dat is de wereld nu ook thuis. Apps vervangen niet alleen instrumenten, maar ook de opnamestudio. Dankzij madpad kan iedereen zijn leven ‘remixen’ zoals de slogan van deze app luidt. Met de madpad kun je op de iPhone of iPad twaalf keer geluid en beeld opnemen. Die twaalf geluiden kun je vervolgens bespelen door met je vinger op het plaatje erbij te klikken. Je kunt deze ‘madpadsets’ uploaden of die van anderen downloaden en zo de badkamer van iemand in Seattle of de keuken van iemand in Keulen ‘bespelen’.

Ook van deze madpadsets zijn filmpjes te zien op YouTube. Bijvoorbeeld van iemand die de geluiden die bij zijn auto horen opnam: gerinkel van de sleutel in het slot, de claxon, enzovoort. Een ander nam watergeluiden op, weer een ander het geluid dat het glas in zijn huis kan maken of het gekraai van zijn dochtertje. Ik ga wachten tot het regent op de tennisbaan.

Sounds Like Music. Upload Cinema. In 16 bioscopen. T/m 15 dec. Inl: uploadcinema.nl