Ook na de dood is er hoop voor ongelovigen

Dominee Rob Bell schreef een controversieel boek over de hel: Love Wins.

Bijbelteksten over de hel gaan volgens hem vaak over correctie, niet eeuwige straf.

Een paar jaar geleden organiseerde de kerk van de Amerikaanse dominee Rob Bell in Grandville, Michigan een expositie. Kunstenaars waren aan de slag gegaan met het thema ‘vrede stichten’ en een vrouw had een citaat van Mahatma Gandhi in haar kunstwerk verwerkt. Eén bezoeker had daar blijkbaar moeite mee. Na een tijdje hing op het kunstwerk een papiertje met de tekst: Reality check: he’s in hell.

Echt?, vroeg de dominee. Zit Gandhi in de hel? Weten we dat? Hebben we dat zwart op wit? En nu hij toch vragen aan het stellen was: wat is de hel eigenlijk? Is het wel zo dat van alle miljarden mensen er maar een paar naar de hemel gaan omdat ze tot het christelijk geloof kwamen? En wordt de rest gestraft met eeuwig lijden in de hel? Is dat een liefdevolle God? Is dat de goede boodschap?

Nee, zeggen veel ongelovigen. Nee, zegt ook een groeiende groep christenen. Hoe kan een God die – zo luidt de kern van het geloof – uit liefde voor de mensen zijn eigen zoon gaf, dat doen?

De 41-jarige auteur en dominee Bell schreef een boek over de hel, Love Wins, dat al werd verketterd voordat het uitkwam. Opvallend, want Rob Bell is maar de zoveelste in de geschiedenis van het christendom die twijfelt aan een eeuwige straf voor ongelovigen – zonder einde of uitweg. Maar wat zijn tegenstanders zo furieus maakt is dat Bell een evangelisch christen is, getraind op het toonaangevende Fuller-seminarie in Californië waar veel invloedrijke voorgangers vandaan komen. Bell is geen vrijzinnige katholiek of liberale presbyteriaan die wel te negeren valt, hij is één van hen. En bovendien voorganger in een kerk met duizenden leden en een nog veel groter online publiek. Een jong en enthousiast publiek dat helemaal niet op het punt staat van het geloof te vallen. Het weekblad Time zette Bell dit jaar in de top-100 van meest invloedrijke personen.

Hij schreef een boek over de hel, omdat hij zoveel mensen tegenkwam die een afschuwelijk beeld van God hebben, vertelt Bell aan de telefoon. Een God die, pak ’m beet, tachtig jaar een liefdevolle en uitnodigende vader is, en dan op het moment van doodgaan verandert in een wrede beul die eeuwig pijnigt. ‘Zo’n God is psychologisch verwoestend’, schrijft hij. ‘Als een menselijke vader zo onberekenbaar was, zouden we de kinderbescherming bellen.’

Dus exit hel? Alles komt vanzelf goed? Bell denkt van niet. Je kunt de hel niet ontkennen, zegt hij, want de hel is al hier. „De miljoenen aidsdoden. De miljarden zonder schoon drinkwater. De dictator die een dorp met vrouwen en kinderen laat uitmoorden. Mensenhandel. Misbruik. Een vader die zelfmoord pleegt.” De hel begint op aarde, zegt Bell, en mensen maken ’m zelf. „Wij zijn vrij om te kiezen hoe we willen leven. We kunnen kiezen om iemand te negeren, of om tegen onze partner te liegen. We kunnen keuzes maken die niets goeds brengen.”

De hel is geen plek waar God je straft, zegt Bell. Hel is kiezen tegen het goede van God, tegen vrede op aarde. Het leven dat daaruit volgt is een straf op zichzelf. En als we in dit leven hel kunnen maken, dan kunnen we dat wellicht ook na de dood.

Hoe zo’n eeuwige hel er na de dood uitziet? Bell heeft geen idee. Dat is speculatie, zegt hij, er is geen videomateriaal. En wat betekent ‘eeuwig’ eigenlijk? Wat hij wel gelooft – en dat is controversieel – is dat er op grond van de Bijbel geen reden is om te denken dat er na de dood geen hoop meer is voor wie God afwees of niet kende. In zijn typische stijl, met korte, poëtische zinnetjes, betoogt Bell dat God zal blijven uitnodigen om deel te nemen aan ‘het koninkrijk’: een herstelde aarde waarop mensen groeien, leren, bouwen, liefhebben, vieren en God aanbidden – zonder exploitatie, geweld, trots of hebzucht. Uiteindelijk zal die uitnodiging voor velen onweerstaanbaar blijken, denkt Bell. ‘Love wins’.

Geldt dat ook voor de beulen in de martelkelders? Voor de leiders die hun bevolking laten verhongeren? Wie weet, zegt Bell die van universalisme is beticht – de gedachte dat de hel uiteindelijk leeg zal raken. „In de Bijbel staat dat de héle schepping zal worden gered en hersteld door Jezus.” En wie is hij, Rob Bell, om uit te sluiten dat Jezus door zijn dood ook de deur voor moslims, hindoes, boeddhisten heeft opengezet?

Critici vinden dat Bell de scherpe randjes van het geloof haalt, voor een gemakzuchtige generatie die de waarheid niet meer horen wil.

De boodschap van zonde, oordeel en straf valt in het hedendaagse Westen inderdaad niet zo lekker. Een veilige cultuur met een functionerend rechtssysteem heeft wellicht minder behoefte aan een oordelend opperwezen. Zo’n cultuur heeft liever een zachte, genezende god, een hemelse therapeut tegen onbehagen en eenzaamheid.

Maar, zeggen de critici dan: de hel is in deze tijd misschien niet meer te verkopen, het maakt ’m niet minder reëel. Dat de cultuur verandert, betekent niet dat God mee verandert. Wie in de Congo zijn kinderen vermoord ziet worden, snakt wel naar een god die onrecht afstraft. En bovendien: waarom zou je überhaupt nog in een reddende Jezus geloven, als er niks meer is om je van te redden?

Bell: „Ik heb het verwijt gekregen water bij de wijn te doen voor deze generatie. Maar ik geloof wel in een oordeel. God zal de wereld rechtzetten. Voor het kwaad is dan geen plek meer. De hemel verdraagt de hel niet.” Wie deel wil nemen aan ‘het koninkrijk’, zegt Bell, zal zich moeten laten veranderen, nu of later. Die zal z’n egoïsme en leugens achter zich moeten laten en leren vergevend, eerlijk, verantwoordelijk, gul en liefdevol te worden. „Ik zou het allemaal te gemakkelijk maken. Maar vind jij het gemakkelijk om je buurman lief te hebben?”

Veel teksten in de Bijbel die over hel en oordeel gaan, meent Bell, gaan niet over eeuwige straf voor ongelovigen, maar over correctie, met als doel verzoening. En wie zijn wij trouwens om te bepalen wie ‘gelovig’ is en wie niet? „Misschien leven sommigen wel met God zonder dat ze het zelf weten. Misschien is de naam van Jezus zo verbonden geraakt met dingen die niks met hem te maken hebben dat ze niet meer kunnen geloven. Maar het is Gods intentie om íédereen te kennen. Hij wacht en wacht.”

Theologen zeggen dat Bell de Bijbel selectief leest en dat z’n uitleg van begrippen rammelt. Maar het blijft niet bij een theologische discussie, op internet en in tijdschriften ontstaken orthodoxe gelovigen in woede over het boek. Waarom zo heftig? Een God die zich eeuwig uitstrekt naar ieder mens, dat is toch mooi en hoopvol? Bell haalt z’n schouders op. „Omdat het fundamentalistische evangelische geloof in de VS ook een multi-miljoendollarindustrie is. Die wil z’n ideeën houden.” En, zegt hij, „het is gemakkelijk om al je onuitgesproken angsten en twijfels over onbegrijpelijke bijbelverzen op een andere groep te leggen en te zeggen: die horen er niet bij”.

Hel en verdoemenis preken werkt niet meer, zegt de dominee. „Je kunt mensen niet bang blijven maken. Mensen vragen zich af: wat verandert mij wel? Dat is liefde. Sommigen denken: het geloof verliest z’n urgentie zonder hel. Maar als je vol van Gods liefde bent, dan voel je veel meer de noodzaak om de hemel op aarde te brengen.”

Rob Bell Love Wins, A Book About Heaven, Hell, and the Fate of Every Person Who Ever Lived. 256 pagina’s | Harpercollins Publishers