Vlijmscherp of vleiend

Bij haar expressionistische speelstijl zette Els Ingeborg Smits haar zangtalent in.

AMSTERDAM - De Amsterdamse actrice Els Ingeborg Smits is op 67-jarige leeftijd na een ziekbed overleden. Dat is vanmorgen bekend geworden. Smits was een bekende toneel-, televisie- en filmactrice. Foto Els Ingeborg Smits in 1989

In de zomermaanden van dit toneelseizoen vertolkte Els Ingeborg Smits een hoofdrol in Tsjechovs Oom Wanja, geregisseerd door Albert Lubbers van Theatergroep Suburbia. Ze was Maria, Wanja’s moeder. Haar krachtige aanwezigheid en heldere, verdragende stem zorgden voor een toonbeeld van acteerkunst, vergelijkbaar met haar gloriejaren bij het belangrijke Amsterdamse gezelschap Baal tussen 1973 en 1984. Maria bleek haar laatste rol. Maandag is ze op 67-jarige leeftijd in haar woning in Amsterdam overleden. Ze leed aan een ongeneeslijke vorm van botkanker met uitzaaiingen naar het hersenvlies.

Els Ingeborg Smits werd op 30 juni 1944 geboren. Op 19-jarige leeftijd maakte zij haar debuut bij toneelgroep Ensemble. Pas later, in 1969, ging ze naar de Amsterdamse Toneelschool. Vrijwel onmiddellijk kreeg ze de rol van Betty in de musical De kleine parade van Wim Sonneveld. De oprichting van Baal door regisseur Leonard Frank verrijkte het Nederlandse theater met het werk van Duitstalige auteurs als Peter Handke, Thomas Bernhard en Botho Strauss. Smits bleek uitstekend overweg te kunnen met de cerebrale, soms raadselachtige stijl van dit moderne werk: ze gaf aan de teksten een emotionele lading mee. In deze jaren ontwikkelde ze haar kenmerkende, expressionistische speelstijl waarin ze bovendien haar zangtalenten inzette. Haar stem was haar kapitaal: ze kon woorden vlijmscherp plaatsen of juist zacht, vleiend.

Collega Cas Enklaar: „Els Ingeborg bewoog zich stijlvol, en had een prachtige stem. Zij vond dat je hard moest werken om iets te bereiken. Een duizelig makende pirouette draaien bijvoorbeeld en tegelijk een heel moeilijke monoloog uitspreken. Ze was een sierlijke actrice.”

In 1982 stond zij in de muziektheatervoorstelling Leedvermaak van Judith Herzberg, een historische voorstelling over de nasleep in Joodse families van de Tweede Wereldoorlog. De versplintering waaraan de personages in dit stuk lijden, kreeg bij Smits indringend gestalte. Voor haar rol in Hitchcock's driesprong van regisseur Frans Strijards ontving zij in 1988 de Colombina, de prijs voor de belangrijkste vrouwelijke bijrol.

Smits was aldoor op zoek naar nieuwe vormen om uitdrukking te geven aan haar veelzijdige talent. Twee jaar geleden bracht ze bij Mightysociety van regisseur Eric de Vroedt een documentaire voorstelling over haar eigen generatie, die vol idealisme opgroeide in de jaren zestig. Behalve in het theater was Smits ook te zien in film- en televisieproducties, zoals Timboektoe, Van God Los en Verborgen gebreken.

De laatste jaren trad ze op in stukken van de hand van haar partner, auteur en componist Elmer Schönberger, waaronder Naar Moskou, Moskou (2005) en Broei (2010). In Naar Moskou, Moskou liet Smits in haar met grandeur gespeelde vertolking zien dat Moskou voor haar personage niet slechts een gedroomde stad was. Ze maakte duidelijk dat alles waarnaar je kon verlangen „Moskou” heette. Zo ontwikkelde ze zich van een actrice in het moderne repertoire tot de gevoelige Tsjechov-actrice die ze als Maria in Oom Wanja was. Volgens regisseur Lubbers besefte Smits dat Maria haar laatste rol zou kunnen zijn, en had ze er vrede mee.

    • Kester Freriks