Ouderwetse 'stem van God' bij dure beelden

Het is niet om de EO te sarren dat het type natuurdocumentaire waar hun kijkcijfersucces Frozen Planet toe behoort, veelal bekend staat als ‘de stem van God’. Een almachtige en alwetende commentaarstem van een onzichtbare spreker duidt voor de kijker wat hij te zien krijgt.

In natuurdocumentaires is die vorm nog heel gebruikelijk. De oorsprong ligt in de jaren 30 tot 50, toen documentaires vooral dienden om een kapitalistisch of communistisch wereldbeeld te ondersteunen.

De Nederlandse stem van Frozen Planet behoort aan Peter Drost en klinkt minder ironisch dan die van origineel commentator en regisseur David Attenborough. Maar zijn sturing is even onmisbaar.

Nadat we spectaculaire beelden hebben gezien van ontdooiende toendra’s, baltsende reuzenalbatrossen, vechtende zeeolifanten en op prooi jagende poolwolven, leiden montage en muziek ons naar een onheilspellende finale. We zien een dreigende bende orka’s oprukken, terwijl een eenzame pinguïn zenuwachtig heen en weer rent op een smeltende ijsschots. De pinguïn verdwijnt in het water en de orka’s richten zich loodrecht verticaal op.

Dan zegt de stem: „Eigenlijk hoeven de pinguïns niet bang te zijn, want deze orka’s eten alleen maar vis.”

Zo bouw je spanning op en bekroon je die met een geruststellende anticlimax. De kracht van Frozen Planet zit in de superieure makelij.

De overeenkomst met de nieuwe Nederlandse documentaire serie Nederland van boven (VPRO) zit in een fors budget dat spectaculaire opnamen mogelijk maakt. En ook in dit geval is er een stem van God, al krijgen we de spreker soms vanuit de lucht wel te zien: het is Roel Bentz van den Berg, op het dak van een torenflat of rijdend over de snelweg in een cabrio, met synchroon geluid.

Dat Nederland van boven zo ouderwets aandoet, heeft met die traditionele vorm te maken. Het idee om het geconstrueerde Nederlandse landschap vanuit een vliegtuig in beeld te brengen is bepaald niet nieuw. Voor de Wereldtentoonstelling van Montreal in 1967 maakte John Fernhout al de op 70mm gedraaide documentaire Sky over Holland, maar daarin wordt geen woord gezegd en spreken de beelden voor zichzelf.

Eerder doet Nederland van boven denken aan Bert Haanstra’s Alleman (1962), dat ook begint met helikoptershots. Stem en tekst waren toen van Simon Carmiggelt, die veel subtielere teksten bedacht dan de VPRO nu produceert.

Het idee om eens 24 uur te volgen hoe Nederland telefoneert, zich verplaatst en water en elektriciteit gebruikt, levert weinig verrassende inzichten op. We zien in controlekamers op de grond verkeers- en energiestromen bewaakt en gereguleerd worden.

Wisten we wel dat Nederlanders per dag een afstand afleggen van 615 keer de aarde rond? Nee, maar dat is toch minder spannend dan het beeld van een enkele pinguïn.

    • Hans Beerekamp