Altijd maar oeh ah ja ja ja

In Hysteria komen dames glorieus klaar, zeker na de uitvinding van de vibrator. Maar waarom beleven mannen zo zelden een orgasme in de film?

Ze gaan met een hoop ge-oeh en ge-aah gepaard, de orgasmen in Hysteria. Een film die de uitvinding van de vibrator plaatst tegen de achtergrond van de opkomende vrouwenbeweging. Er wordt met ogen gerold. Tot slot wordt het hoofd in de nek geworpen. Oh. Yes. Yes. Yes.

Het lijkt de beroemde restaurantscène uit When Harry met Sally (1989) wel, waarin Sally tijdens een broodje pastrami in een overvolle New Yorkse deli haar vriend Harry nog even overtuigend laat zien hoe een vrouwelijk orgasme eruit ziet. Een neporgasme wel te verstaan. Want terwijl het er in When Harry met Sally om gaat dat de meeste vrouwen er wel eens eentje faken, gaat het in Hysteria om vrouwen die er hard eentje nodig hebben. Op de behandeltafel wekken de Londense dokter Dalrymple en zijn knappe assistent Mortimer Granville bij hun patiënten handmatig een ‘hysterisch paroxisme’ op. Zoals dat heet. Zo zijn ze voor even ‘genezen’ van een complex klachten - irritatie, nervositeit, depressie - dat als ‘hysterie’ werd bestempeld. Fake of niet fake, filmorgasmen zien er schijnbaar altijd hetzelfde uit.

Lang voordat scenarioschrijfster Nora Ephron haar restaurantscène bedacht, vormde het vrouwelijk orgasme, of beter gezegd de filmische verbeelding ervan, het sluitstuk van de feministische filmtheorie zoals die in de jaren zeventig zijn weg vond in klassieke studies als Popcorn Venus: Women, Movies and the American Dream (Marjorie Rosen, 1973), From Revenge to Rape. The Treatment of Women in the Movies (Molly Haskell, 1974) en Visual Pleasure and Narrative Cinema (Laura Mulvey, 1972-1975). Kern van hun denken was dat de mannelijke blik de filmgeschiedenis beheerst, waardoor vrouwen voornamelijk als passieve wezens worden afgebeeld. En dat vrouwen gewend zijn om zich eerder met de mannelijke hoofdpersoon te identificeren dan met de vrouwelijke bijrollen. En dat, als er al sprake is van vrouwelijke hoofdpersonen, die dan steeds dezelfde rolpatronen van moeder, huisvrouw en minnares herhalen. Vrouwelijke regisseurs voegden zich volgens deze theorie naadloos in deze dominante (lees: Hollywoodse) normen en waarden.

Als het om de afbeelding van seksualiteit ging, zo betoogden de feministische filmtheoretici, dan werd de vrouw niet alleen afgebeeld als passief, maar als een seksueel object, de spiegel van het mannelijke genot. En dat is dan weer de reden van dat in seksscènes de camera op het moment suprème altijd op het gezicht van de vrouw gericht is, zelden op dat van de man. De man is degene die het genot – al dan niet gefaket – bezorgd. De vrouw is degene die dat ontvangt. We kijken naar het effect, niet naar de oorzaak.

Halfopen mond

En wat we dan op haar gezicht te zien krijgen, is inderdaad doorgaans een variatie op Meg Ryans neporgasme. Een orgasme dat, zoals later is beschreven, weer niet zoveel verschilt van wat er sinds de begindagen van de cinema in pornofilms en sinds het begin van het digitale tijdperk op het homepornokanaal YouPorn te zien is. Steeds maar weer die geloken ogen, die half open mond, en ja, ja, ja, dat ge-oeh en ge-aah. Je gaat je bijna afvragen of die beelden allemaal hetzelfde zijn omdat er nou eenmaal maar één soort orgasme bestaat. Of gedraagt iedereen zich hetzelfde omdat dat nu eenmaal is wat ze in de film voorschrijven? Zou Hollywood ons gedrag tot in de slaapkamer bepalen?

Natuurlijk zijn er wel pogingen ondernomen om het er anders, realistischer en authentieker, uit te laten zien. Feministische filmtheoretici wilden een andersoortige, vrouwelijke cinema die ze dan actief promootten en zelfs produceerden. Maar die films waren zo politiek (correct) dat er filmisch weinig te beleven viel. Een ontroerend geslaagd, maar niet bewust feministisch voorbeeld is Je, tu, il, elle (1976) van de Belgische cineast Chantal Akerman, dat een lange lesbische liefdesscène bevat (gespeeld door de regisseur zelf). Die is niet pornografisch of klinisch, hooguit verwarrend omdat hij zo intiem én ongemakkelijk is. Het orgasme speelt sowieso een belangrijke rol in het vroege werk van de Akerman. In Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles (1975) vermoordt huisvrouw en parttime prostituee Dielman zelfs een klant als hij haar een onverwacht orgasme heeft bezorgd.

Over het algemeen wordt de Tsjechische film Ekstase uit 1933 beschouwd als de eerste niet-pornografische film met een overtuigend klaarkomende vrouw. Filmster Hedy Lamarr speelt de 19-jarige hoofdpersoon die uit een doods huwelijk met een oudere man vlucht in de armen van een minnaar die haar wel kan geven wat zij nodig heeft. Wat dat precies is, wordt netjes buiten beeld gehouden. Als zijn hoofd uit het kader zakt moeten we maar raden wat hij uitvoert, maar het van extase vertrokken gezicht van Hedy Lamarr laat er geen twijfel over bestaan dat het iets in de categorie „I’ll have what she’s having” uit When Harry met Sally is.

Deep Throat

Ekstase werd in Amerika meteen verboden. Het waren de jaren van de strenge filmcensuur, vastgelegd in de zogeheten Hays Code, die nog gold tot de volbloed pornofilm Deep Throat in 1972 het hele Amerikaanse systeem van filmkeuring opblies. Deep Throat is een pornofilm die helemaal draait om het vrouwelijk orgasme, al staat hij qua vrouwvriendelijkheid diametraal op wat filmwetenschapsters Mulvey en Haskell in diezelfde tijd formuleerden. De gimmick van Deep Throat is dat Linda Lovelace van haar psychiater te horen krijgt dat haar clitoris zich achter in haar keel bevindt en dat ze dus alleen door mannen te pijpen kan klaarkomen. Hoe rebels het verhaal van regisseur Gerard Damiano wegens zijn vermeende banden met de maffia en zijn zegetocht tot in de rechtszaal ook is, het krijgt wel een bittere nasmaak als je bedenkt dat Lovelace later verklaarde dat ze werd mishandeld en gedwongen tot het maken van de film.

In de documentaire This Film is Not Yet Rated (Kirby Dick, 2006), die geheel over het Amerikaanse keuringssysteem gaat, vertelt filmmaakster Kimberley Peirce dat ook anno nu tachtig procent van de filmwereld uit mannen bestaat, en dat wat Hollywood toont hún beeld van het vrouwelijke orgasme is. Peirce spreekt uit ervaring. Hoewel Hilary Swank in 2000 een Oscar kreeg voor haar hoofdrol van transseksuele tiener Brandon Teena in Boys Don’t Cry, kreeg Peirce die film aanvankelijk niet door de keuring, onder andere door een al te realistisch vrouwelijk orgasme.

Kostuumfilmsetting

Hoewel Hysteria, ongetwijfeld ook door de dwangbuis van de kostuumfilmsetting, niet aan zijn eigen seksuele clichés kan ontsnappen en bijna een a-feministische film over de vrouwenbeweging wordt, is het tij aan het keren. Vorig jaar kwam er een aantal grote Amerikaanse films uit die ieder op hun manier probeerden het vrouwelijk orgasme anders te presenteren. Veelbesproken was de al dan niet lesbische of ingebeelde seksscène van Natalie Portman in Black Swan. Miranda July bedacht voor haar hoofdpersoon in The Future een orgasme dat zo gewoontjes was dat het wegviel tegen de pratende katten en dansende T-shirts in de rest van haar film.

De mooiste en tegelijkertijd meest wetenschappelijk verantwoorde film van een vrouwelijk orgasme draait trouwens voorlopig nog niet in een bioscoop bij u in de buurt. Maar hij is wel overal op internet te zien. Dat is het 3D-animatiefilmpje dat Amerikaanse onderzoekers maakten om te visualiseren wat er in een vrouwenbrein gebeurt als ze klaarkomt. De animaties zijn gebaseerd op de hersenactiviteit van sekstherapeute Nan Wise terwijl ze een orgasme beleefde in een MRI-scanner. Ingekleurd met de geel- en roodtinten die het zuurstofniveau en hersenactiviteit weergeven, ziet het er vooral psychedelisch uit. Met een beetje fantasie kun je er de vulkaanuitbarstingen uit Deep Throat in zien. Er zijn schijnbaar niet zoveel visuele metaforen om een orgasme te beschrijven. Toch is het gek dat het meest realistische beeld dat we van een vrouwelijk orgasme hebben, ook het meest mysterieuze is. Stukken interessanter dan het neurotische gefrummel van Meg Ryan met plakjes pastrami. Doe mij maar wat zij had.

    • Dana Linssen