Virtuele boeken kun je niet verbranden

Het boek is in China niet gepubliceerd, maar miljoenen Chinezen lazen het.

Het staat telkens online, even, ergens, voor het weer wordt weggehaald.

Copies of the Chinese version of former Chinese Communist Party chief Zhao Ziyang's memoirs are displayed as it goes on sale at a bookstore in Hong Kong May 29, 2009, ahead of the 20th anniversary of the Tiananmen Square crackdown. The memoirs, which detail Zhao's years in power and his ousting by Party hardliners after the bloody 1989 crackdown when tanks and troops crushed the pro-democracy demonstration killing hundreds, have proven to be of great public interest in the city which holds a large candlelight vigil to mark June 4 each year. REUTERS/Aaron Tam (CHINA POLITICS CONFLICT) REUTERS

‘De beruchte roman die niemand in China durfde te publiceren…’, meldt de cover van De Vette Jaren van de Chinees-Taiwanese schrijver Chan Koonchung. Het boek kwam twee maanden geleden in Nederlandse vertaling uit en is inderdaad niet in China gepubliceerd. Maar wel al door miljoenen Chinezen gelezen. Stiekem. Door verkoop onder de toonbank, maar vooral: op internet.

„Het verspreidt zich als een lopend vuurtje, ondanks de goed georganiseerde censuur van de Partij”, vertelt Chan Koonchung tijdens een bezoek aan Nederland. Hij is opvallend lang voor een Aziaat, met sluik donkergrijs haar dat in een korte bob zijn gezicht omlijst. Hij praat zacht, bedachtzaam. „Mijn boek wordt gedelete van de ene website, duikt weer op op de volgende, wordt daar weer gewist. Het is een kat- en muisspelletje.”

Waarom de Communistische Partij van China het boek van Chan verboden heeft is duidelijk: het is een kritisch manifest over het huidige China en de macht van de Partij, verhuld in romanvorm. Over overheidsterreur, de onderdrukking van religie, censuur en collectief geheugenverlies.

Het verhaal van De Vette Jaren speelt in 2013. Na de mondiale kredietcrisis van 2011 is het Westen ingestort en domineert China de wereldeconomie. Iedereen in China is gelukkig – hypergelukkig zelfs. Niemand lijkt zich te herinneren dat tussen de kredietcrisis en het begin van China’s zogenaamde Gouden Jaren een maand van keiharde staatsrepressie zat. De maand is gewist uit alle officiële documenten, en uit het collectieve geheugen. Een klein groepje vrienden gaat op zoek naar de verloren maand, en naar de reden dat iedereen zo gelukkig is.

In uw boek zijn alle Chinezen gelukkig omdat de overheid MDMA in het leidingwater stopt. Zijn Chinezen op dit moment gelukkig?

„Vergeleken met 30 jaar geleden is China veel vrijer. En de meeste mensen kunnen gelukkig leven binnen deze 90 procent vrijheid. Het probleem is dat ze geen alternatief voor de Partij zien. Ze profiteren van de economische groei die het autoritaire regime brengt, en vrezen chaos.”

Vrezen ze chaos meer dan ze vrijheid wensen?

„Dat probeert de Partij ze wel wijs te maken ja. Kies je voor anarchie of kniel je voor de Leviathan, de superstaat? In de jaren tachtig geloofde men dat er een derde optie was. Maar nu knielen de meeste mensen.

„Er zijn wel protesten, maar die zijn allemaal gebaseerd op persoonlijke belangen. Van boeren, huizeneigenaren, fabriekseigenaren – ze zijn niet ideologisch maar economisch.”

Is het gebrek aan vrijheid dan deels de schuld van de Chinezen zelf?

„Ja, daar zinspeel ik wel op. In mijn boek dwingt de overheid de mensen niet om de verloren maand te vergeten: dat doen ze uit zichzelf. Ik heb het gevoel dat Chinezen voor sommige dingen hun ogen sluiten. De ex-leden van de Rode Garde bijvoorbeeld, de jeugdbeweging van Mao Zedong, worden nu op scholen verwelkomd om te praten over hun idealen destijds. Iedereen vergeet voor het gemak dat ze tijdens de Culturele Revolutie hun rectors en leraren op diezelfde scholen dood hebben geslagen.”

Zal China ooit een democratie worden?

„Niet in de westerse zin van het woord. China zal zijn eigen weg gaan. Het is jammer dat het Westen nu in crisis is, want voorheen keken Chinezen op naar het Westen voor haar welvaart en democratie. Nu geloven ze de Partij als die zegt dat democratie inefficiënt en chaotisch is.

„Bovendien wordt het steeds moeilijker om hervormingen door te voeren, omdat de Partij een collectief leiderschap heeft. De opvolgers worden al twee termijnen van tevoren bepaald, om ruzies te voorkomen. Niemand wil dus de boel opschudden met veranderingen, daarvoor zijn de belangen teveel verstrengeld. Het Partijbestuur is als een rots die te zwaar is om te bewegen.”

Waarom schreef u deze roman?

„Het is niet gemakkelijk om accuraat te beschrijven wat er nu in China speelt. In de Tang-dynastie was er een oude zangeres die met één mond twee liederen kon zingen. Die vaardigheid hebben we ook nodig om het huidige China te beschrijven. En dat kan alleen in een roman.

„Ik schreef het boek vooral voor mijn intellectuele vrienden in Peking, omdat zij altijd discussiëren over China. Zodra het in Hongkong gepubliceerd werd, heb ik twintig stuks in een koffer naar Peking getild en aan hen laten lezen. Hun reactie was: je zat er heel dicht bij. Dat is het grootste compliment waar ik op kon hopen.”

Welk commentaar hadden ze?

„Een vriend zei: eerst stonden we voor verschillende poorten, nu staan we eindelijk allemaal voor dezelfde poort. Maar de roman laat ons niet zien hoe we door de poort heen moeten breken. Ik denk niet dat het de rol van een romanschrijver is om oplossingen te bieden.”

Na uw vrienden hebben nog miljoenen Chinezen uw boek gelezen. Hoe kan dat als het verboden is?

„Nadat het boek in Hongkong en Taiwan werd gepubliceerd schreven de grote Chinese kranten en tijdschriften erover. Snel, voordat de Partij het kon verbieden. Zo werken de Chinese media constant: voordat de Partij het licht op rood zet, trappen ze snel het gaspedaal in en scheuren ze door oranje.

„Omdat de kranten erover schreven, heeft iemand het in het Chinees vertaald en het binnen de Chinese firewall online gezet. Zo verspreidde het boek zich online.

„Het is jammer dat er op internet geen goede discussie over mijn boek kan ontstaan. Op korte termijn is de verspreiding en het gesprek erover niet te stoppen, maar uiteindelijk wordt het weer verwijderd, soms na een uur, soms na een dag. Een discussie kan dus niet groeien.”

Bent u bang dat u iets gebeurt?

„Ik moet me daar wel op voorbereiden. In het verleden zijn schrijvers al vaker in moeilijkheden gekomen toen hun boek werd vertaald. Mijn boek is nu in twaalf talen verschenen. Ik hoop maar dat de overheid me met rust laat.”

    • Maite Vermeulen