Tijd voor een rustig debat was er niet

De commissie-De Wit verhoort de oud-minister over de bankencrisis.

De redding van de banken moest vooral heel snel, volgens Bos.

Bij twijfel vooral inhalen. Dat is het adagium dat volgens oud-minister Wouter Bos (Financiën, PvdA) gehanteerd moet worden in crisistijd. Reddingspakketten moeten „massief en oversized” zijn en de bewindsman mag best zeggen dat de staat geen cent op de afgegeven garanties zal verliezen. Nee, dat laatste wist Bos niet zeker toen hij dat in 2008 tijdens de bankencrisis verkondigde. „Ja, ik nam toen bewust een risico. Maar je hebt in crisistijd niets aan een minister die openlijk twijfelt aan de effectiviteit van zijn eigen maatregelen.”

Zelfverzekerd beantwoordde Bos, destijds spil in de redding van Fortis, ABN Amro en ING, gisteren de vragen van de commissie-De Wit die het overheidsbeleid rond de bankencrisis onderzoekt. Los van het uitleggen van zijn eigen rol, heeft Bos ook nog tips voor opvolger Jan Kees de Jager. Ook de eurocrisis moet volgens Bos oversized worden opgelost, bijvoorbeeld met een immens noodsfonds waardoor iedereen kan zien dat Italië daarmee gered kan worden. „Je moet de financiële markten laten zien: ons speculeer je niet kapot. Het drama van de crisis van vandaag is: ze komen steeds met iets wat net te weinig is.”

In 2008 stelde Financiën een pakket van 20 miljard euro beschikbaar waarmee de kapitaalbuffers van banken versterkt konden worden. Ook werd voor 200 miljard euro aan garanties voor leningen beschikbaar gesteld. Uiteindelijk werd door onder meer ING, Aegon en SNS bijna 14 miljard afgenomen. Aan gegarandeerde leningen werd 50 miljard benut. „Precies zoals het bedoeld was.”

Bos’ analyse van de huidige crisis illustreerde zijn zelfvertrouwen waarmee hij het vier uur durende verhoor inging. Morgenmiddag wordt Bos nog een keer verhoord.

Gisteren werd hij geconfronteerd met het verwijt dat de Tweede Kamer vaak erg laat of summier over de maatregelen van de overheid werd geïnformeerd. Terwijl het om uitgaven of garanties ging van vele tientallen miljarden. „Het is toch beschamend voor een democratische samenleving dat we op deze wijze beslissingen moeten nemen”, zei partijgenoot en toenmalig parlementariër Paul Tang in een eerder verhoor.

Bos begreep de weerzin van de Kamerleden die sommige maatregelen uit de krant moesten vernemen. Maar de noodzakelijke snelheid van de maatregelen en de vertrouwelijkheid maakten een rustig en openbaar debat nu eenmaal moeilijk. Maar, zo legde commissielid Maarten Haverkamp (CDA) hem voor, als je een mailtje naar persbureau ANP stuurt met een nieuwe steunmaatregel, kan je dat natuurlijk ook naar de Kamer doen. Bos wilde wel toegeven dat „een rondje via de mail best had gekund”, maar er moest bij de redding van de banken nu eenmaal tempo worden gemaakt. En had oud-parlementariër Kees Vendrik niet gezegd dat de Kamer het zelf had laten liggen? In een motie van de Kamer was geregeld dat het presidium van de Kamer [voorzitter en ondervoorzitters] het gebrek aan informatie bij Bos zou aankaarten. „Dat presidium heeft zich nooit bij mij gemeld.”

Net als de Tweede Kamerleden kregen ook zijn collega-ministers soms amper de gelegenheid om hun mening te geven over de crisismaatregelen. Bos draaide er niet omheen. Zijn collega’s in het kabinet „speelden een zeer geringe rol” in de besluitvorming. En zeer gering betekende volgens hem „af en toe wel en af en toe geen informatie”. Maar nooit had iemand geklaagd. Wel hield hij premier Jan Peter Balkenende goed op de hoogte. „Hij liet erg veel aan mij over, maar als we besloten tot het inrichten van een loket voor 20 miljard euro aan kapitaalsteun, dan had ik natuurlijk direct met hem of zijn ambtenaren contact.”

Los van de algemene crisismaatregelen kwam bij het verhoor ook de steun aan bankverzekeraar ING aan de orde. Tot grote frustratie van Bos moest de overheid nog een tweede maal bijspringen, vooral omdat de Amerikaanse hypotheekportefeuille sterk in waarde daalde. Hij werd verrast door de slechte situatie waarin het bedrijf verkeerde. Eerst dong het eind september 2008 nog mee naar de overname van ABN Amro, maar een paar weken later bleek het voor miljarden overheidssteun nodig te hebben. En in januari moest Den Haag met een garantie voor de rommelhypotheken (boekwaarde bijna 30 miljard) over de brug komen. Bij de tweede maal was het lot van bestuursvoorzitter Michel Tilmant bepaald. Bos zei dat hij nooit had aangedrongen op het vertrek van de Belg die om gezondheidsredenen opstapte. „Maar de conclusie die Tilmant trok was wat mij betreft een verstandige.”

Na ruim vier uur mocht Bos gistermiddag van de enquêtecommissie vertrekken. Eerder had hij de hoop al uitgesproken dat hij ’s avonds niet meer onder ede zou staan. „Anders moet ik mijn kinderen vertellen dat Sinterklaas niet bestaat.”

    • Erik van der Walle