Alles moet wijken voor 'de' ideologie

Historicus Casper van der Veen kijkt naar historische precedenten van terroristische moordpartijen.

Hij spreekt zijn twijfel uit over het oordeel ‘ontoerekeningsvatbaar’ bij de Noor Anders Breivik.

Op 29 november verklaarden twee forensische psychiaters de Noorse terrorist Anders Breivik, die in juli door middel van twee aanslagen 77 mensen om het leven bracht, ontoerekeningsvatbaar. Breivik zou al enkele jaren lijden aan ‘paranoïde schizofrenie’, leefde in een eigen wereld met een eigen realiteit en zou de aanslagen tijdens een ‘psychose’ hebben gepleegd. Om deze redenen zou Breivik mogelijk als niet toerekeningsvatbaar kunnen worden beschouwd en zouden zowel hij als de 77 doden het slachtoffer zijn geweest van Breiviks zieke en deplorabele psychische gesteldheid. Breivik zou in dit geval worden opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis. Ook zou hij ooit weer op vrije voeten kunnen komen. In Noorwegen werd met verbazing en verontwaardiging gereageerd op het bericht. Omdat de inhoud van het psychiatrisch verslag niet openbaar is, gebruik ik historische bronnen om de ontoerekeningsvatbaarheid te staven.

Slechts uren voordat Breivik eropuit trok om zijn bloedbad aan te richten, zette hij het laatste deel van zijn ideologische manifest, getiteld 2083: A European Declaration of Independence, online en stuurde hij dit door naar talloze e-mailadressen. In dit 1518 pagina’s tellende manifest geeft Breivik een grootschalige historische en culturele analyse van de geschiedenis en toekomst van de Europese samenleving. Volgens Breivik heeft de politieke erfenis van Europees multiculturalisme, cultureel marxisme en sociaal-democratie het continent verzwakt en opengesteld voor een golf aan islamitische immigranten. Deze zouden met hun autoritaire, imperialistische en islamistische ideologie het sociaal-democratische en cultuurrelativistische Europa politiek willen overnemen en cultureel-maatschappelijk naar hun eigen idealen willen omvormen. Europa zou worden geannexeerd door de islamitische wereld en veranderen in wat de islamofobische schrijfster Bat Ye’or ‘Eurabië’ noemt. Zonder een sterk en daadkrachtig christelijk-conservatief antwoord, dat onvermijdelijk met gewelddadig ingrijpen gepaard moet gaan, is de Europese en liberaal-democratische cultuur ten dode opgeschreven. Breivik stelde tijdens zijn ondervraging dat hij de moorden pleegde uit liefde voor zijn vaderland.

Breivik is geen uniek verschijnsel en gevallen zoals hij zijn er eerder geweest. Aan het einde van de negentiende eeuw riepen Russische anarchisten op om tactische liquidaties te plegen op hoogwaardigheidsbekleders, teneinde het complete politieke systeem te doen instorten. De jonge Sergej Netsjajev schreef de Catechismus van een Revolutionair. Hierin vaardigde hij oudtestamentisch aandoende regels uit waaraan de ware revolutionair zich diende te houden om de doelen van de anarchistische ideologie te bereiken. Naast een Spartaanse levensstijl hield dit het ombrengen van tactische politieke figuren in. Het idee hierachter was dat wanneer de kernfiguren van een politiek systeem zouden worden vernietigd, het hele systeem in elkaar zou storten. In deze chaos zou een rechtvaardige anarchistische maatschappij kunnen opbloeien. Netsjajevs plan heeft wat weg van de werkwijze van de Verenigde Staten, waarbij kopstukken van terroristische organisaties worden geliquideerd in de hoop de beweging te verzwakken en te vernietigen. De anarchist Michail Bakoenin riep in zijn Brieven aan een Fransman op tot een propaganda van de daad. Hierbij moesten principes niet met woorden, maar met daden verspreid worden, omdat deze de meest populaire, de meest kansrijke en de meest onweerstaanbare vorm van propaganda zouden zijn. Dit kan gelezen worden als een rechtvaardiging voor en oproep tot geweld.

Beide denkers hebben, in samenwerking met andere ideologen en inspelend op de frustratie met het Europese politieke en sociale klimaat, veel resultaat geoogst. Tussen 1882 en 1901 vonden er succesvolle moordaanslagen plaats op tsaar Alexander II van Rusland, koning Umberto I van Italië, president Carnot van Frankrijk, premier Del Castillo van Spanje, keizerin ‘Sisi’ van Oostenrijk-Hongarije en president McKinley van de Verenigde Staten. Hierbij zijn de mislukte aanslagen en aanslagen op onbekende personen niet inbegrepen. Wat deze individueel opererende terroristen onderling verbond, was hun felle ideologische geloof en vertrouwen in de anarchistische zaak. Geen van hen is ontoerekeningsvatbaar te noemen. Zij geloofden dat de verwezenlijking van het anarchisme mondiale rechtvaardigheid kon brengen. Door deze overtuiging geloofden zij dat het doel de middelen ruimschoots heiligde.

Breiviks manifest is een incoherent samenraapsel van ideologische stellingen die getuigen van gebrekkige kennis van de maatschappelijke realiteit, Europese ontwikkelingen en de islam. Echter, wanneer men enkele passages uit het document leest, ziet men hier niet een doorgedraaide gek aan het woord. Veeleer is Breivik een extreem fanatieke aanhanger van een curieuze, deels zelfgeconstrueerde ideologie. Er kan gesteld worden dat deze ideologie zo’n sterke vat op Breivik heeft gekregen dat het hem in een eigen wereld met eigen wetten heeft doen leven, zoals de psychiaters diagnosticeerden.

Of dit betekent dat we Breivik gestoord en ontoerekeningsvatbaar kunnen verklaren, is nog maar de vraag. Hier staat een man die bewust handelde met een vooropgezet plan en doel, uit motieven die hij meer dan tien jaar lang heeft uitgewerkt. Zijn manifest en verhoren getuigen van een persoon die prima in staat lijkt tot rationeel en logisch denken en redeneren, ook al zijn de overtuigingen waar hij op uitkomt wreed en verwerpelijk. Hij was zelfs handelingsbekwaam en calculerend genoeg om een boot naar Utøya te pakken om zijn propaganda van de daad nog uit te breiden. Het lijkt onwaarschijnlijk dat zijn slachtpartij puur in een psychotische opwelling is uitgevoerd.

Uiteraard dient het psychotische element in de beoordeling van Breiviks geestesgesteldheid te worden meegenomen. Echter, wanneer de aanslagen in de zojuist besproken, bredere context en over de langere termijn worden bekeken, lijkt de dader geen ontoerekeningsvatbaar individu. Het is een bewust ondernomen daad geweest die hij, getuige zijn manifest, met voorbedachten rade heeft gepleegd. Mladic en Karadzic, die nu in Den Haag terechtstaan voor hun daden, hadden ook ideologische motivaties voor hun genocide op duizenden Bosniërs. Zij worden, ondanks hun racistische en gewelddadige ideologie, handelingsbekwaam en volledig verantwoordelijk voor hun daden geacht. Breivik zou dan geen gestoorde eenling zijn, maar passen in een rij vergelijkbare historische precedenten. Mogelijk is het dus verstandiger om Breivik niet te behandelen als een ontoerekeningsvatbare gek, maar als een volwassen, handelingsbekwame misdadiger.

Casper van der Veen (25) is cultureel en politiek historicus en studeert geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Op het moment werkt hij aan een onderzoek naar alternatieve religieuze stromingen in Nederland tijdens de hoogtijdagen van de verzuiling.

    • Casper van der Veen