Wijsheid, keuze of soms ook een beetje geluk?

In de oude strafkolonie in Veenhuizen huist nu het Gevangenismuseum.

Bijna iedereen moet wel een (oud-)gedetineerde kennen. Hoe denken wij over hen?

Voor een metalen deur hangt een bordje: ‘Vaak weet je niet hoe lang je in een gevangenissluis moet wachten. Dat bepalen anderen voor je.’ Een sirene gaat, de deuren openen en sluiten snel weer achter een handjevol bezoekers. Van achter de tralies kijken we naar projecties op de muren. Beelden van een overval met geweld, een demonstratie die uit de hand loopt, ME, een lijk onder een wit laken, nieuwsflitsen, vingerafdrukken, een alarm dat afgaat, fragmenten van een rechtszaak. Het duurt een van de bezoekers te lang. „Ik wil hier weg,” verzucht ze luid.

We zien beelden van een bewakingscamera, een gevangenisdeur die dichtslaat, een cel. „Hoe lang duurt dit nog?” De vrouw frommelt het museumboekje in elkaar. De tweede sluisdeur gaat open. Ze haast zich voor de anderen uit naar buiten. Daar houdt ze stil voor een muur waar in rode, digitale letters stellingen langskomen en een rode en groene knop. ‘Pedofielen en kindermoordenaars moeten beschermd worden tegen medegevangenen.’ Eens: 3659. Oneens: 4056. ‘Er wordt niet streng genoeg gestraft in Nederland.’ Eens: 5986. Oneens: 2259.

Het is druk in het Gevangenismuseum in Veenhuizen. De bezoekers drommen langs de geschiedenis van de Nederlandse gevangeniscultuur. Het museum huist in ‘Het Tweede Gesticht’, de enige nog overgebleven kazerne van de vroegere bedelaarskolonie. Armen uit de stad werden met de beste bedoelingen door de Maatschappij van Weldadigheid naar het verre Drenthe gestuurd, om daar te leren om in de eigen onderhoud te voorzien. Susanna Jansen schreef er Het Pauperparadijs over, en schetste voor een groot lezerspubliek het opgehokte leven van de armoedzaaiers en – later – de gevangenen die verbannen waren naar een van de drie gestichten op het veen.

Nu ruikt het er naar Vanderbilt-parfum, en lang niet iedereen weet de vele touchscreens, scanners en andere interactieve elementen goed te bedienen. Flarden tekst van de vele filmpjes waarin oud-gedetineerden uit alle tijden vertellen over hun leven, rechters hun strafoplegging beargumenteren en bewaarders uitleggen over hun vak, klinken door elkaar.

Een groepje oudere dames staat stil bij een bed met onrustbanden. „Daar liggen ze dan verplicht in, dat is toch wat.” Een groepsgenoot reageert: „Dat moet ook wel, natuurlijk.” „Nou ja... misschien”, zucht de vouw. Er zijn meer museumstukken die discussie onder de bezoekers opwekken.

„We laten zien wat detentie inhoudt, maar geven geen oordeel. Dat is aan de bezoeker”, zegt oud-gevangenisdirecteur en nu museumdirecteur Peter Sluiter. Aan het einde van de museumtocht wordt aan de bezoekers wederom stellingen voorgelegd over straf in Nederland. „De bezoekers antwoorden dan iets milder.”

De museumgang sluit af met de vorige week geopende tentoonstelling BaDmAdSaD? (Ex)gedetineerden Ontmaskerd. Jos Verhagen is aangetrokken als gastcurator, hij was 35 jaar lang werkzaam bij de dienst Justitiële Inrichtingen. Hij deed onderzoek naar de kenmerken van en beeldvorming over gedetineerden.

De expositie is strak ingedeeld: ervaringen in de ruimte rechts, informatie links; feiten boven, meningen onder. Die laatste zijn niet mis, zelfs niet onder de meer dan gemiddeld geïnteresseerde bezoekers van het museum: ‘Hebberige mannen die de wereld niet aankunnen’ en ‘laagopgeleide negers’ antwoordden bezoekers op de vraag een delinquent te omschrijven.

Jos Verhagen onderscheidt in zijn onderzoek drie typen gevangenen: sad, bad en mad. Aan de ervaringskant van de expositie zijn drie cafés die symbool staan voor de drie typen.

We stappen café Het Hellend Vlak binnen. Op de bar staat een biertje klaar, op de tafeltjes worden videobeelden geprojecteerd. Het bureau Marcelwoutersontwerpers, die eerder het Terracotta Leger van Xi’an in Assen vormgaf, bedacht een vorm om de 173 statistieken uit Verhagens onderzoek te verbeelden.

Zit je aan tafel, dan ben je toeschouwer van een typisch kroeggesprek. „We willen laten zien dat het niet zo moeilijk is om aan de verkeerde kant van de wet te komen”, vertelt Sluiter. „Ik denk dat iedereen zich wel een situatie kan herinneren dat je in de verleiding was, maar toch ben je – waarschijnlijk – niet het verkeerde pad opgegaan. Is dat wijsheid en keuze, of soms ook een kwestie van geluk?” Een tafel verderop schuif je aan bij een gesprek op een uitzendbureau. Sluiter: „Vertel je dat je hebt vastgezeten, dan kun je fluiten naar die baan. Komen ze er achteraf achter, dan vlieg je eruit.”

Café Het Hellend Vlak vertegenwoordigt het grootste deel van de drie typen gevangenen die Verhagen in zijn onderzoek omschrijft. Ruim tachtig procent is volgens zijn onderzoek de doorsneegedetineerde: door foute keuzes, een ongelukkige samenloop van omstandigheden of hun uitzichtloze situatie aan de verkeerde kant van de wet beland – sad dus.

Ervaringsverhalen en fragmenten uit de documentaire Foute vrienden geven de bezoeker inzicht in hun keuzes. Sluiter: „Voor de meeste gedetineerden geldt dat zij je niet duidelijk kunnen vertellen wanneer zij over de grens gingen. Dat gaat stapje voor stapje.”

Alcohol is een belangrijke katalysator van crimineel gedag. „De ondervraagden onderschatten de invloed van het zo sociaal geaccepteerde alcohol.” In de aansluitende bar, De Draaideur, staan er meer biertjes op de bar, er liggen zakjes met wiet en pillen bij. Deze bar staat voor de tweede groep, bad: delinquenten met een crimineel verleden, veelplegers die in meer of mindere mate bewust voor het foute pad kiezen. Zij maken een kleine vijftien procent uit van de gedetineerden.

Café De Afgrond sluit de expositie af, als symbool voor de vijf procent veelplegers die psychisch instabiel is: mad. Drie duidelijk afgebakende types, maar: „Gedetineerden kunnen tussen de categorieën vallen”, benadrukt Sluiter.

De tentoonstelling BaDmAdSaD? brengt de balans in het museum; er komt meer nadruk op hedendaagse gedetineerden en straf.

„Het is moeilijk om de actuele ontwikkelingen in het museum te brengen. Onder de verschillende politieke winden verandert er veel”, geeft Sluiter toe. „ De feiten blijven hetzelfde, het is de interpretatie van die feiten die verandert met de tijd.”

Tentoonstelling

BaDmAdSaD? (Ex)Gedetineerden Ontmaskerd

T/m 31 dec 2012 in het Gevangenismuseum in Veenhuizenwww.gevangenismuseum.nl

    • Laura van der Wal