Elegante speler, erudiete activist

Sócrates wordt gezien als de kunstzinnigste van alle Braziliaanse voetballers. Hij stierf zonder wereldtitel.

(FILES) A portrait taken in June 1985 of midfielder Socrates, selected to participate with Brazil's national football team to the 1986 World Cup taking place in Mexico from 31 May to 29 June. Former Brazil captain Socrates died on December 4, 2011 aged 57 from an intestinal infection, a spokesperson for the Albert Einstein Hospital announced. AFP PHOTO/ JORGE DURAN AFP

De dokter, de filosoof, of de lange magere waren zijn bijnamen. Hij was erudiet, politiek betrokken en kleurrijk. Maar vooral was Sócrates (1954-2011), de gisteren overleden voormalige aanvoerder van de Braziliaanse voetbalelftal van 1982, een begenadigd middenvelder, beroemd om zijn hakballen en geliefd om zijn elegante spel.

Sócrates Brasileiro Sampaio de Souza Vieira de Oliveira, zoals zijn volledige naam luidt, overleed gisteren aan een darminfectie in een ziekenhuis in São Paulo. Een legendarische speler die in eigen land vereenzelvigd wordt met het oogstrelende sambavoetbal van de Braziliaanse selectie van 1982.

Onder leiding van Sócrates speelde Brazilië in de jaren tachtig weer kunstzinnig, aanvallend en frivool voetbal. Het markeerde het afscheid van het verdedigende afbraakspel van de Braziliaanse selecties van 1974 en 1978. De selectie van toen wordt ook wel het beste nationale team genoemd dat nooit wereldkampioen werd.

In Brazilië, waar Sócrates als een van de voetbalgroten wordt beschouwd, is geschokt gereageerd op het vroegtijdig heengaan van de oud-speler. Op de laatste competitiedag van de Braziliaanse eredivisie werd gisteren bij alle wedstrijden een minuut stilte gehouden ter nagedachtenis van Sócrates.

Voormalig voetballer Zico, zijn partner op het legendarische middenveld in 1982 (met eveneens Paulo Roberto Falcão en Toninho Cerezo), sprak van een trieste dag. Volgens de Braziliaanse president Dilma Rousseff was Sócrates een briljante voetballer, die ook buiten het veld, met zijn maatschappelijk engagement, nooit heeft verzaakt.

Want dat maakte Sócrates anders dan de doorsnee voetballer: zijn politiek activisme en uitgesprokenheid. Tijdens de militaire dictatuur (1964-1985) voerde hij bijvoorbeeld campagne voor de terugkeer naar de democratie. En als prominent speler van Corinthians in São Paulo was hij een van de oprichters van een democratiseringsbeweging (Democracia Corintiana) die meer rechten aan de voetballers gaf.

Bovendien was hij een gediplomeerd arts, afkomstig uit een middenklasse milieu, vrij uitzonderlijk in Braziliaanse voetbalkringen. Zijn vader, een selfmade intellectueel, had hem en nog twee broers genoemd naar historische figuren. Zelf was Sócrates een uitgesproken bewonderaar van linkse iconen als Fidel Castro en Che Guevara. Een van zijn zoons – hij had zes kinderen – heeft hij Fidel genoemd.

In het gezaghebbende weekblad Carta Capital schreef hij de afgelopen jaren doordachte columns over voetbal en aanverwante zaken. In een van zijn laatste columns met de kop ‘Sommige dromen, anderen niet’ kwam hij via Martin Luther King en allerlei andere historische figuren bij FIFA-baas Sepp Blatter uit. Diens controversiële opmerkingen over de afwezigheid van racisme op het voetbalveld bekritiseerde hij zonder terughoudendheid.

Vorige week was Sócrates voor de derde keer in vier maanden met spoed opgenomen. In september, de voorlaatste keer dat hij was behandeld, werd al duidelijk dat zijn gezondheid fragiel was. Toen zei hij het zelf: hij had zijn lever kapot gedronken.

Een nieuw orgaan had hij nodig om verder te kunnen, zo hoorde hij nadat hij zeventien dagen in het ziekenhuis had gelegen. Hij moest op een donorlijst worden gezet. Het was daarbij tekenend dat de levende voetbalheilige nadrukkelijk weigerde een voorkeursbehandeling te ontvangen.

In een recent interview had hij gezegd geen alcoholist te zijn, maar wel eens te overdrijven met het drinken. „Het regelmatig gebruik van alcohol beïnvloedde mijn carrière niet. Ik heb er ook geen problemen mee gehad, want ik was niet verslaafd. Er zijn lange periodes geweest dat ik zonder alcohol leefde.”

Maar de laatste keer dat hij in het ziekenhuis belandde, kwam hij er niet meer levend uit. Hij was net als zijn vrouw vorige week onwel geworden na een etentje in een restaurant. De voedselvergiftiging werd de voetbalheld uiteindelijk fataal.

Sócrates werd geboren in Belém, aan de monding van de Amazone, hoofdstad van de noordoostelijke staat Pará. Op zijn zesde verhuisde hij naar Ribeirão Preto, op zo’n 300 kilometer van São Paulo. Daar begon hij zijn voetbalcarrière bij Botafogo (1974-’78). Tussen 1978 en ’84 speelde hij bij Corinthians, de club die gisteren het landkampioenschap won. Later heeft hij ook nog een jaar gespeeld voor Flamengo in Rio de Janeiro, de grootste club van het land. In 1986 beëindigde hij zonder wereldtitel zijn carrière als international.

    • Philip de Wit