'Oude man met baard' is van Rembrandt

Ren? Gerritsen

En weer kan er een nieuw schilderij aan het toch al zo imposante oeuvre van Rembrandt (1606-1669) worden toegevoegd. Het Rembrandthuis in Amsterdam presenteerde gisteren het kleine paneel Oude man met baard als een origineel werk van de meester. Rembrandt zou het schilderij, dat afkomstig is uit een particuliere collectie, geschilderd hebben rond 1630, aan het eind van zijn Leidse periode.

Tot nu was er onduidelijkheid over wie de maker van het werk was – was het van Rembrandt of toch van een van zijn leerlingen? Maar Rembrandt-kenner Ernst van de Wetering zegt nu toch overtuigd te zijn van de echtheid van het schilderij. Onderzoek met de nieuwe xrf-techniek (dat staat voor ‘macro-scanning x-ray fluorescence spectrometry) bracht aan het licht dat zich onder het verfoppervlak een onvoltooid zelfportret van Rembrandt bevindt. Volgens Van de Wetering komt ook de stijl van het werk overeen met Rembrandts schilderijen rond 1630. Bovendien is van het schilderij een kopie bekend, die door een leerling in Rembrandts atelier moet zijn gemaakt. Op een reproductieprent uit 1633 is dezelfde voorstelling weergegeven, met de vermelding dat Rembrandt de maker is.

Van de Wetering had al een vermoeden dat er een tweede man onder het verfoppervlak verborgen zat. Uit röntgen- en infraroodonderzoek was al gebleken dat er vooral rond de kraag en het hoofddeksel van de figuur veel door de maker veranderd was. Maar helemaal zeker wist Van de Wetering het pas nadat hij de hulp had ingeroepen van Joris Dik, hoogleraar aan de TU Delft, en Koen Janssens, hoogleraar aan de Universiteit Antwerpen. Zij ontwikkelden de xrf-techniek waarmee pigmenten in verborgen verflagen kunnen worden gedetecteerd, waardoor overschilderde voorstellingen fotografisch zichtbaar worden gemaakt. Eerder werden hiermee al spectaculaire ontdekkingen gedaan bij schilderijen van Francisco Goya en Vincent van Gogh.

Dankzij de scanner kwamen de contouren naar boven van een baardeloze, schijnbaar jongere mannenfiguur met baret. In de contouren van deze niet afgemaakte figuur herkende Van de Wetering de typische houding, haardracht, witte kraag en zwarte baret die karakteristiek zijn voor vele vroege zelfportretten van Rembrandt. En dus, concludeerde hij, was Rembrandt het schilderij begonnen als zelfportret, maar veranderde hij het later in de huidige Oude man met baard.

Het Rembrandthuis zal van 1 mei tot en met 1 juli 2012 een tentoonstelling wijden aan het onderzoek met de speciale techniek. Het museum krijgt het schilderij in bruikleen van een particuliere verzamelaar.